به گزارش دیوان اقتصاد، کمبود شدید انرژی در کشور که این روزها از آن به عنوان ناترازی یاد می‌شود این روزها ردپای خود را بر زندگی روزمره ایرانیان هم گذاشته است. به مدد همین ناترازی نه تنها صنایع در خطر جدی ورشکستگی و خروج از مدار اقتصادی کشور قرار گرفته‌اند که بحران از درب منازل شهروندان هم عبور کرده و آنها با تمام وجودشان معنای ناترازی را زندگی می‌کنند. خروج تعدادی از نیروگاه‌ها به دلیل کمبود سوخت خبری بود که عباس علی‌آبادی وزیر نیرو در آخرین روزهای آذرماه اعلام کرد. شرایط به قدری پیچیده شده که مسعود پزشکیان رئیس‌جمهور ناترازی رایکی از مشکلات ریشه‌ای کشور توصیف کرده و بابت شرایط نامناسب فعلی از مردم عذر خواهی کرده است.

اما ایجاد ناترازی‌ها مساله‌ایست که ریشه آن را باید از روند سیاست‌گذاری‌ در حوزه‌های مختلف از سالیان دور تا کنون بررسی کرد. چنانکه عبدالناصر همتی وزیر اقتصاد هم در تلاش برای بیان علت ناترازی‌ها را بیان کند. در شبکه ایکس نوشت:«مشکل اصلی اقتصاد ما، شیوه مدیریت و حکمرانی اقتصادی است....»

متخصصان اقتصادی و سیاسی اما در گفتگو با نفت‌خبر سعی کرده‌اند علت ایجاد شرایط بحرانی فعلی را با نگاهی به تاثیر جریان فکری ضد توسعه و البته تحریم‌ها توضیح دهند.

هدف اولیه رفع مشکلات نیست

مرتضی افقه اقتصاددان و استاد دانشگاه عامل اصلی ناکامی‌های اقتصادی را ساختارهای ضد توسعه و ضد تولیدی حاکم بر نظام تصمیم گیری کشور می‌داند. به گفته او تا پیش از سال 1397 ناکارآمدی‌های نظام تصمیم‌گیری به دلیل وجود دوپینگ درآمدهای نفتی کتمان شده و خود را نشان نمی‌دادند. اما با تشدید تحریم‌ها در این سال این ناکارآمدی‌ها را عریان کرد.

افقه این را هم گفت که در فضایی که معیشت، رفاه و زندگی اقتصادی مردم شاید اولویت دوم و سوم هم نیست، ساختاری از مدیریت ها و کارگزاران حاکمیت انتخاب می‌شوند که الزاما هدف اولیه‌شان رفع مشکلات و موانع نیست . طبیعی است که هیچ اقتصادی در این فضا نمی‌تواند پیشرفت کرده و مشکلات را حل کند.

او نگاهی هم به عملکرد برخی از روسای جمهور می‌اندازد:در دولت اصلاحات به دنبال اصلاحات سیاسی انجام شده توسط محمد خاتمی به صورت موقت شاخص‌های اقتصادی هم بهبود یافت. اما در دوره احمدی نژاد که بیشترین تنش با نظام بین‌الملل ایجاد شد شاهد بحرانی شدن شرایط بودیم. در دولت سیزدهم هم به مدت سه سال فرصت مذاکره را از دست داده و از آن استفاده نکردیم. آن زمان دولت ناکارآمدی بر سر کار آمد که می‌گفت بدون رفع تحریم می‌تواند مشکل را حل کند اما نه تنها نتوانست که شرایط بسیار وخیم‌تر شد. اما دولت پزشکان در سخت‌ترین و بدترین شرایط پس از انقلاب بر سر کارآمده است.

این استاد اقتصاد تاکید کرد: در حال حاضر خزانه دولت کاملا خالی است. دولت‌های قبلی در ۷ سال بعد از تشدید تحریم‌ها، همه منابع را صرف جایگزینی درآمد نفت کردند اما در حال حاضر همین منابع هم نیستند. با روی کار آمدن دولت ترامپ در آمریکا همان مقدار نفتی را هم که به شیوه دور زدن تحریم‌ها می‌فروختیم احتمالاً نمی‌توانیم بفروشیم.

به باور او مهم‌ترین ایجاد شرایط فعلی، نظام ناکارآمد، ضد تولید و ضد توسعه کشور است که تحریم‌ها آثار آن را تشدید کرده است و اگر برسر رفع تحریم‌ها توافقی حاصل نشود شرایط در سال آینده بسیار بدتر خواهد شد.

جریان‌های ضدتوسعه از خارج حمایت می‌شود

بهمن آرمان اقتصاددان و استاد دانشگاه هم از جمله اقتصاددان‌هایی است که نقش جریان ضد توسعه را در بروز ناترازی‌ها و تنگناهای اقتصادی ایران به شدت پررنگ توصیف می‌کند. او ناترازی‌ها در اقتصاد و زندگی مردم را با نگاهی بر تاثیر جریان‌های مختلف ضد توسعه بر ممانعت از ورود تکنولوژی روز جهان به کشور مورد تحلیل قرار می‌دهد.

این اقتصاددان معتقد است که برخی از نگاه‎های ایدئولوژیک و صاحبان این نوع نگاه بر این باور هستند که توسعه به مدرنیته منجرمی‌شود . در واقع این جریان‎‌ توسعه اقتصادی را در راستای حفظ جایگاه خود نمی‌بیند.

او گفت: عده‌ای دیگر هم توان کافی برای درک مسائل توسعه‌ای را ندارند. نگاهی که می‌توان در گفتاری برخی از مسئولان مشاهده کرد، به عنوان مثال مرحوم نژادحسینیان وزیر صنایع سنگین در دولت‌های پیشین، اعلام می‌کرد که «ما برای مستضعفین، انقلاب کرده‌ایم، بنابراین ساخت آزادراه کاری لوکس است.» این درحالیست که مدتی پیش آزاد راه اصفهان -شیراز ولو به صورت ناقص افتتاح و اعلام شد که این آزادراه می‌تواند سالانه 60 هزار میلیارد ریال، مصرف حامل‌های انرژی را کاهش دهد. حقیقت آن است که ساخت چنین آزادراه‌هایی در اقصی نقاط کشور می‌توانست از کمبود سوخت که در حال حاضر کشور گرفتار آن است، جلوگیری کند.

به باور آرمان گرچه با روی کار آمدن دولت پزشکیان اندکی فضا تغییر کرد اما جریان‌های ضدتوسعه‌ که به احتمال بسیار زیاد از خارج از کشور هدایت می‌شوند، همچنان دست به اقداماتی می‌زنند که موقعیت ایران را با خطر جدی مواجه کرده و در مقابل منافع سایر کشورها مانند عراق، ترکیه، چین و روسیه را تامین می‌کند.

به گفته این استاد اقتصاد تاثیر تحریم‌ها بر ناترازی‌ها را تنها یک بهانه دانسته است و بسیاری از اقدامات ارتباطی با تحریم‌ها ندارند بلکه همین جریان ضد توسعه‌ای مانع از انجام آنها می‌شود. مانند ساخت سدهای بزرگ برق-آبی که می‌توانند بخش بزرگی از نیاز برق کشور را تامین کنند.

او البته شکل‌گیری مافیا در بخش‌های مختلف کشور را هم در ایجاد بحران امروز ناترازی‌ها تاثیرگذار می‌داند: به عنوان مثال تعطیل کردن خودروسازی‌های داخلی و آزاد شدن واردات خودرو به کشور می‌تواند یکی از راهکارهای کاهش مصرف انرژی و بهبود وضعیت ناترازی‌ها باشد، زیرا خودروهای جدید وارداتی مصرف سوخت پایینی دارند و می‌توانند 50 درصد از مصرف حامل‌های انرژی شامل بنزین و گازوئیل را کاهش دهند. اما مافیای مربوطه مانع از انجام چنین اقداماتی می‌شود.

آرمان تاکید کرد که تحریم‌ها هم در کنار تفکرات ضد توسعه‌ای مانع از برخورداری کشور از تکنولوژی روز جهان در حوزه‌های مختلف از جمله انرژی شده است.

تحریم‌ها بخشی از نتایج تفکر مبارزه‌طلبانه با جهان است

مرتضی عزتی استاد اقتصاد هم با تحلیلی بر تفکرات اقتصادی حاکم بر کشور به پدیده ناترازی‌ها می‌پردازد: اداره کشور با تفکرات سوسیالیستی و تفکرات تند شبه انقلابی را مهم‌ترین مشکل بروز بحران‌ ناترازی‌ها در کشور است. در هر نقطه‌ای از دنیا که تفکر سوسیالیستی حاکم بوده، هرگز رشد و توسعه اقتصادی رخ نداده است.

به گفته او در نبود توسعه کشور از داشتن درآمد محروم می‌شود، کاهش درآمد به معنای کاهش سرمایه‌گذاری است. کاهش سرمایه‌گذاری هم به معنای کاهش تولید است. یعنی چرخه تشدید رکود و رشد منفی اقتصادی ایجاد می‌شود.

این استاد دانشگاه تاکید کرد که سرمایه‌گذاری باید در بخش‌های مختلف اقتصادی اعم از نفت، گاز، برق، کشاورزی و ... انجام شود. اگر سرمایه‌گذار کاهش یابد همه این بخش‌ها با افت سرمایه‌گذاری مواجه می‌شوند و وقتی میزان سرمایه‌گذاری به حدی رسید که حتی نتوانست استهلاک را جبران کند مثلا در حوزه برق، میزان تولید روزانه برق به تدریج هر روز کمتر از روز قبل می‌شود.

او معتقد است، تحریم‌ها هم بخشی از نتایج تفکر مبارزه‌طلبانه با جهان است. وقتی با جهان دعوا کنیم، جهان هم آنچه را که می‌توانستیم از طریق داشتن روابط مثبت به دست آوریم، قطع می‌کند. بنابراین علت شرایط موجود آن است که نمی‌گذارند مردم و صنعت ما از تکنولوژی روز جهان بهره‌مند شوند.به نحوی که امروز از ساده‌ترین ابزاری که می‌توانست به عنوان تکنولوژی جدید در زیرساخت‌های کشور و بخش تامین انرژی مورد استفاده قرار بگیرد به دلیل تحریم‌ها محروم شده‌ایم.

به گفته عزتی تفکرات ضد توسعه و سوسیالیستی نه تنها باعث افت رشد توسعه اقتصادی شده است بلکه باعث تحریم‌ها هم شده‌اند. اگر منطقی درست بر تفکرات حاکم بود، تحریم‌ها شکل نمی‌گرفتند و رشد اقتصادی به سمت منفی حرکت نمی‌کرد. تا جاییکه امروز حتی کشور چین هم با وجود تفاهم‌نامه‌ای که با ایران امضا کرده است به دلیل وجود همین تفکرات اشتباه حاضر به سرمایه‌گذاری در کشور نیست.

افراطی‌گری در سیاست خارجی

حشمت‌الله فلاحت‌پیشه رئیس کمیسیون امنیت ملی در مجلس دهم، اما علت ناترازی‌ها را در شیوه روابط ما با جهان و سیاست خارجی مورد بررسی قرار می‌دهد و مهم‌ترین علت همه ناترازی‌ها را افراطی‌گری در سیاست خارجی و تحمیل حاکمیت کاسبان تحریم بر منافع ملی کشور می‌داند.

به باور او صاحبان تفکرات ضدتوسعه‌ای در ایران بیشترین بهره را از تحریم‌ها برده‌اند و در واقع بخشی از کاسبان تحریم هستند. موضوعی که در ایران تبدیل به آفت شده است. آنها با همین تفکر به بخش‌های مختلف نفوذ و تحریم و تنش را به کشور تحمیل کرده‌اند.

او تاکید کرد که این جریان سیاست تازه‌ای مبنی بر افزایش دشمنی ایران با همسایگان را در پیش گرفته‌ است. زیرا کاسبان تحریم به خوبی آگاه هستند که هر چه سیاست خارجی و اقتصاد خارجی کشور غیرطبیعی باشد فضا برای کاسبی آنها فراهم‌تر است. در واقع سیاست‌های ضد توسعه‌ای در ایران، عدم توسعه را برای ملت می‌خواهد اما بیشترین سود، قدرت و ثروت را برای صاحبان تفکرات ضد توسعه‌ای داشته است.

به گفته این تحلیلگر سیاسی آینده اثبات می‌کند که صاحبان تفکر ضد توسعه‌ای بیشترین خیانت را به کشور کرده‌اند.

رئیس کمیسیون امنیت ملی مجلس دهم این انتقاد را به دولت پزشکیان وارد می‌داند که به جای درمان دلایل ایجاد ناترازی، معلول‌های ایجاد آن را مورد توجه قرار داده است.

به باور فلاحت‌پیشه مردم ایران همواره مشکلات کشور را درک کرده‌اند. آنچه درک نمی‌کنند ضعف مسئولان است.