به گزارش دیوان اقتصاد، با وجود آنکه ایران دومین دارنده ذخایر گاز طبیعی در جهان است، در فصل‌های سرد سال ناچار می‌شود میان «گرم نگه داشتن خانه‌ها» و «حفظ صادرات و تولید صنعتی» یکی را انتخاب کند. این انتخاب پرهزینه، نتیجه سال‌ها رشد بی‌رویه مصرف خانگی و سرمایه‌گذاری ناکافی در توسعه میادین و زیرساخت‌های گازی است.

مصرف روزانه گاز در بخش خانگی و تجاری در اوج زمستان به بیش از ۷۲۰ میلیون مترمکعب می‌رسد، بخش صنعت و صادرات ناگزیر از کاهش سهم خود می‌شوند. این سیاست هرچند برای تامین رفاه خانوارها ضروری است، اما زیان مستقیم آن به صنایع و صادرات بیش از ۱۶ تا ۲۰ میلیارد دلار در سال برآورد می‌شود.

در زمستان سال گذشته، ناترازی گاز به بیش از ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز رسیده و همین کمبود، موجب توقف بخشی از تولید در صنایع پتروشیمی و فولاد شده است. تنها در بخش پتروشیمی، قطع گاز زمستانی و در نتیجه کاهش میلیون‌ها تن تولید، خسارتی بالغ بر ۱.۲ میلیارد دلار به همراه داشته است. در سوی دیگر، صادرات گاز به عراق و ترکیه نیز افت محسوسی را تجربه کرده و ایران بخشی از بازار خود را به رقبایی چون قطر و ترکمنستان واگذار کرده است. این شرایط باعث شده تا بسیاری، نسبت به تداوم اولویت مطلق مصرف داخلی هشدار دهند؛ چراکه در بلندمدت می‌تواند جایگاه ایران در بازار انرژی منطقه را تضعیف و توان رقابتی صنایع داخلی را کاهش دهد.

اولویت تامین داخل، صادرات گاز ایران را به حاشیه می‌برد

سعید توکلی، معاون وزیر نفت در اظهارات خود گفت : «در اوج مصرف داخلی که به ۷۲۰ میلیون مترمکعب روزانه در بخش خانگی، تجاری و حمل‌ونقل می‌رسد، اولویت قطعاً با تامین کامل نیاز داخل است. هیچ‌گاه صادرات و نیروگاه‌ها به بهای قطع گاز خانگی قربانی نشده‌اند.» اگرچه از منظر رفاه عمومی مردم قابل درک است، اما از نگاه اقتصادی نشانه‌ای از سیاستی است که در بلندمدت هزینه‌ای گزاف بر صادرات انرژی و صنایع کشور تحمیل می‌کند. گزارش‌ها حاکی از آن است که در زمستان سال گذشته، ناترازی گاز کشور به ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز رسیده و در همین بازه، بخشی از صادرات گاز و خوراک صنایع پتروشیمی ناگزیر متوقف شده است.

کاهش صادرات گاز به عراق؛ نمونه‌ای از ضربه به نفوذ سیاسی کشور

بازار عراق، به عنوان یکی از بزرگ‌ترین مقاصد صادرات گاز ایران، به طور مستقیم از ناترازی داخلی آسیب دیده است. رسانه‌ها از افت چشمگیر صادرات گاز ایران به عراق در زمستان گذشته خبر داده‌اند. در برخی ماه‌ها میزان صادرات به کمتر از نصف رسیده و حتی برای مدتی قطع شده است. این کاهش صادرات باعث ۳ میلیارد دلار زیان ارزی شده است. این شرایط باعث شده بسیاری در مورد «از دست رفتن مزیت سیاسی جغرافیایی گاز ایران» سخن بگویند. گازی که می‌توانست ابزار قدرتمند دیپلماسی منطقه‌ای باشد، اکنون به دلیل ناترازی انرژی، جایگاه خود را از دست می‌دهد.

چشم‌انداز خطرناک تا سال ۱۴۱۰

مطالعات فنی نشان می‌دهد که اگر روند فعلی مصرف و تولید ادامه یابد، کشور تا سال ۱۴۱۰ با ناترازی روزانه ۶۰۰ میلیون مترمکعبی روبه‌رو خواهد شد. این رقم معادل نیمی از کل مصرف فعلی کشور است. میانگین ناترازی روزانه از ۱۵۵ میلیون مترمکعب در سال ۱۳۹۹ به ۱۷۴ میلیون مترمکعب در سال ۱۴۰۱ رسیده و در زمستان از ۳۰۰ میلیون مترمکعب فراتر رفته است. در سناریوی بدون اقدام اصلاحی، این عدد تا سال ۱۴۱۴ می‌تواند به ۹۰۰ میلیون مترمکعب در روز برسد؛ یعنی برای هر ۱۰۰ واحد تقاضا، ۷۰ واحد کسری در عرضه. این وضعیت به معنای فلج شدن صنایع، کاهش صادرات و رشد منفی اقتصادی خواهد بود. همچنین سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی با افزایش خطر مواجه می‌شوند و سرمایه‌گذاری در طرح‌های صنعتی و انرژی کاهش می‌یابد.

بازنگری در سیاست‌های انرژی

با توجه به تداوم ناترازی گاز، کشور باید از سیاست‌های مقطعی تأمین سوخت به سمت اصلاح ساختاری در مصرف حرکت کند. مدیریت تقاضا، بهینه‌سازی مصرف انرژی در بخش خانگی و تجاری، و افزایش بهره‌وری در صنایع، از مهم‌ترین گام‌ها برای بازگرداندن تعادل پایدار در بخش گاز است. ایران در حال حاضر بیش از حد میانگین جهانی انرژی مصرف می‌کند؛ به طوری که سرانه مصرف گاز در کشور حدود ۶ برابر میانگین جهانی است. این در حالی است که با اجرای طرح‌های بهینه‌سازی و استفاده از فناوری‌های جدید می‌توان سالانه بیش از ۳۰ میلیارد مترمکعب گاز صرفه‌جویی کرد.

طرح کارور گاز؛ راهی برای بازگرداندن تعادل

در همین راستا، وزارت نفت از طرحی با عنوان «کارور گاز» رونمایی کرده است؛ طرحی که هدف آن کاهش مصرف، افزایش بهره‌وری و بهبود اقتصاد انرژی است. در این طرح، شرکت‌های کارور گاز وارد حوزه بهینه‌سازی مصرف می‌شوند و از مدل‌های مالی مبتنی بر صرفه‌جویی انرژی استفاده می‌کنند. اجرای گسترده این طرح می‌تواند سالانه چندین میلیارد مترمکعب صرفه‌جویی در مصرف گاز ایجاد کند؛ رقمی که در عمل می‌تواند ناترازی گاز و حتی کمبود برق را نیز تا حد زیادی کاهش دهد. اگرچه اجرای موفق طرح نیازمند نظارت دقیق و مشارکت عمومی است، کارشناسان آن را یکی از معدود راهکارهای واقعی برای مهار بحران ناترازی گاز می‌دانند بحرانی که اگر مهار نشود، می‌تواند صادرات انرژی ایران را برای همیشه به حاشیه ببرد.

در شرایطی که تأمین داخلی گاز در اولویت سیاست‌گذاری قرار دارد، صادرات و صنایع کشور قربانی خاموش این ناترازی شده‌اند. تداوم این وضعیت می‌تواند ایران را از بازارهای انرژی منطقه کنار بگذارد و جایگاه سیاسی جغرافیایی کشور را تضعیف کند.

راه خروج از این بن‌بست، نه افزایش تولید صرف، بلکه اصلاح الگوی مصرف، تقویت زیرساخت‌های ذخیره‌سازی، و اجرای طرح‌های کارآمد مانند کارور گاز است. تنها با ایجاد تعادل میان تولید و مصرف، می‌توان صادرات پایدار، درآمد ارزی مستمر و جایگاه واقعی ایران در بازار انرژی منطقه را حفظ کرد.