به گزارش دیوان اقتصاد، گاز طبیعی امروز مهمترین حامل انرژی کشور است؛ به‌گونه‌ای که حدود ۷۰ درصد مصرف انرژی ایران به این حامل وابسته است. اولویت تامین گاز برای بخش خانگی و صنایع کوچک در سال‌های اخیر، باعث شده صنایع مولد بزرگ و نیروگاه‌ها نخستین قربانیان ناترازی باشند. آمارهای رسمی از جمله گزارش‌های وزارت صنعت، معدن و تجارت و موسسه مطالعات بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد میانگین ناترازی روزانه از ۱۵۵ میلیون مترمکعب در سال ۱۳۹۹ به ۱۸۹ میلیون مترمکعب در سال ۱۴۰۳ افزایش یافته و در زمستان به بیش از ۳۰۰ میلیون مترمکعب می‌رسد.

برآوردهای کارشناسی نشان می‌دهد ناترازی گاز سالانه حداقل ۱۶ میلیارد دلار زیان به اقتصاد تحمیل می‌کند؛ از مازوت‌سوزی نیروگاه‌ها گرفته تا توقف خطوط تولید فولاد و پتروشیمی و از دست رفتن بازارهای صادراتی.

ریشه عمده هدررفت گاز در رفتار مصرفی مردم نیست

در فضای عمومی، گاه چنین القا می‌شود که ناترازی نتیجه مصرف لوکس دهک‌های بالا است. اما یافته‌های کارشناسی نشان می‌دهد تفاوت معناداری میان میانگین مصرف دهک‌ها وجود ندارد و حتی شیب مصرف با افزایش رفاه، به جز دهک دهم، اندکی کاهشی است.

بررسی نسبت «مصرف به ازای هر مترمربع» تصویر روشن‌تری می‌دهد. دهک‌های پایین برای گرمایش هر مترمربع زیربنا حدود ۲۳ مترمکعب گاز مصرف می‌کنند، در حالی که این عدد در دهک دهم حدود ۱۷ متر مکعب است. این فاصله نه به ولخرجی، بلکه به فرسودگی تجهیزات و ضعف عایق‌بندی محیط باز می‌گردد. وجود حدود ۱۵ میلیون بخاری کم‌بازده که هرکدام روزانه نزدیک به ۱۲ مترمکعب گاز می‌سوزانند، نشانه‌ای از همین مشکل ساختاری است.

در مقابل، تمرکز صرف بر پویش‌های کاهش دو درجه‌ای دما، اگرچه در یک طرح آزمایشی به صرفه‌جویی متوسط ۱.۹۳ مترمکعب در روز برای هر مشترک انجامید، اما این صرفه‌جویی رفتاری پایدار نیست. رفتار انسانی تابع عادت و شرایط روحی است؛ اما تجهیزات نو، هر روز و بی‌وقفه صرفه‌جویی ایجاد می‌کنند؛ صرفه‌جویی پایدار و مستمر.

لذا ریشه عمده هدررفت گاز در بخش خانگی به وسایل گرمایشی غیر بهینه بازمی‌گردد، نه صرفاً به رفتار مصرف‌کننده.

کارور گاز؛ مدیریت تقاضا با مشارکت دولت، مردم و شرکت‌های خصوصی

در چنین شرایطی، سیاست‌گذار به جای تکیه انحصاری بر توسعه میادین که به ۱۰ تا ۲۰ سال زمان و بیش از ۷۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری نیاز دارد، به سمت مدیریت تقاضا حرکت کرده است. طرح «کارور گاز» مبتنی بر ماده ۴۶ برنامه هفتم توسعه، با هدف بهینه‌سازی مصرف خانگی و تأمین مالی از طریق فروش گواهی‌های صرفه‌جویی در بورس انرژی، تلاش می‌کند بازی را تغییر دهد.

بر اساس تحلیل‌های فنی سند تراز گاز کشور، این طرح در صورت اجرای کامل می‌تواند تا ۱۹۷ میلیون مترمکعب در روز در فصل سرد گاز آزاد کند؛ رقمی که عملاً کل ناترازی متوسط فعلی را پوشش می‌دهد. نکته مهم آن است که هزینه آزادسازی هر واحد گاز از مسیر بهینه‌سازی حدود ۷۵ درصد کمتر از هزینه تولید جدید برآورد می‌شود.

تأمین مالی این طرح نیز بر دوش دولت نیست. شرکت‌های کارور با سرمایه‌گذاری حدود ۲۰ میلیارد دلار وارد می‌شوند و از محل صرفه‌جویی محقق‌شده، بازگشت سرمایه خواهند داشت. این یعنی کاهش فشار بر بودجه عمومی و در عین حال عدم تحمیل هزینه مستقیم به مردم. نوسازی وسایل گرمایشی، عایق‌بندی ساختمان‌ها و نصب کنتورهای هوشمند، علاوه بر صرفه‌جویی پایدار، اشتغال گسترده‌ای در زنجیره تولید و خدمات ایجاد می‌کند.

اهمیت این مسیر زمانی دوچندان می‌شود که بدانیم به دلیل ناترازی، سالانه حدود ۶۰ میلیون مترمکعب گاز تزریقی به مخازن نفتی از دست می‌رود؛ موضوعی که طبق گزارش مدیریت برنامه‌ریزی تلفیقی شرکت ملی نفت، فرصت افزایش ۱۶.۳ میلیارد بشکه‌ای ذخایر قابل برداشت را تهدید می‌کند. در سوی دیگر، صنایع نیز بهای این ناترازی را می‌پردازند. محدودیت گازی در زمستان ۱۴۰۳ به طور متوسط ۵۵ درصد بوده و مجموع عدم‌النفع ناشی از محدودیت گاز و برق طبق برآورد رسمی، به بیش از ۳۰۳ هزار میلیارد تومان رسیده است. کاهش تولید فولاد، افت صادرات پتروشیمی و تشدید آلودگی ناشی از مصرف سوخت مایع در نیروگاه‌ها، همگی زنجیره‌ای از پیامدهای این ناترازی است.

افزایش تولید گاز و فشارافزایی اقدامی ضروری است، اما کافی نیست. اگر مدیریت تقاضا و بهینه‌سازی مصرف به‌ویژه در بخش خانگی به‌طور جدی و با محوریت بخش خصوصی اجرا نشود، شکاف پیش‌بینی‌شده ۶۰۰ میلیون مترمکعبی در افق ۱۴۱۰ می‌تواند به گره‌ای اقتصادی و حتی امنیتی بدل شود.