به گزارش دیوان اقتصاد، کارآمدی شبکه توزیع دارو به کیفیت ارتباط بینجریان فیزیکی کالا، جریان مالی و جریان اطلاعات وابسته است. سازمان جهانی بهداشت تبیین کرده که دسترسی پایدار به دارو، پیامد عملکرد هماهنگ زنجیره تأمین، نظام تأمین مالی و نظام اطلاعات سلامت است و اختلال در هر حلقه، کل شبکه را با کاهش کارایی مواجه می‌کند. لذا طراحی زیست بوم مشترک شبکه بانکی و شرکت‌های توزیع دارو، اقدام موثری برای ایجاد یک سامانه هماهنگ اقتصادی است که جریان کالا، پول و اطلاعات را در بستر واحد مدیریت کند. ساختار سنتی شبکه توزیع دارو بر مبنای روابط دوجانبه میان تولیدکننده، شرکت پخش، داروخانه و بانک شکل گرفته است. هر بازیگر سامانه اطلاعاتی مستقلی در اختیار داشته و تبادل داده پس از وقوع رویداد اقتصادی انجام شده که پیامد آن فاصله زمانی بین تحویل کالا، صدور اسناد مالی، پرداخت وجه و ثبت اطلاعات است. نتیجه غایی آن افزایش هزینه سرمایه و کاهش قدرت برنامه‌ریزی است. بانک جهانی درباره زنجیره‌های تأمین سلامت تبیین کرده که فقدان یکپارچگی اطلاعات از عوامل مهم اتلاف منابع و افزایش هزینه در نظام دارویی کشورها محسوب می‌شود.

زیست بانک-توزیع دارو ساختار گسسته ای که ذکر شد را به شبکه‌ای پویا تبدیل نموده که تمامی بازیگران بر پایه داده‌های مشترک فعالیت می‌کنند. جریان اطلاعات در الگوی فوق پیش از انتقال پول و هم‌زمان با جابه‌جایی کالا تولید می‌شود. فلذا شبکه بانکی کشور بخشی از سامانه تصمیم‌گیری اقتصادی زنجیره محسوب شده و ارزش آن هنگامی آشکار می‌شود که بانک بتواند وضعیت موجودی انبار، سرعت گردش کالا، میزان فروش داروخانه و سوابق پرداخت را به‌صورت برخط مشاهده کرده و تصمیم اعتباری خود را بر پایه داده‌های واقعی اتخاذ کند. اینجاست که قابلیت همکاری سامانه‌ها (Interoperability) اهمیت ویژه‌ای پیدا نموده بطوری که اتصال سامانه‌های تولیدکنندگان دارو، شرکت‌های توزیع، شبکه بانکی، بیمه‌های درمانی، داروخانه‌ها و نهادهای نظارتی، تصویر مسنجمی از وضعیت زنجیره ایجاد می‌کند. فقدان قابلیت یادشده موجب می‌شود هر سازمان تصویر متفاوتی از واقعیت اقتصادی داشته باشد و تصمیم‌ها بر پایه داده‌های ناقص اتخاذ شوند. پژوهش منتشرشده در International Journal of Medical Informatics  نیز تایید کرده که یکپارچگی سامانه‌های اطلاعاتی، دقت تصمیم‌گیری و سرعت پاسخگویی زنجیره تأمین سلامت را به شکل محسوسی افزایش می‌دهد. همچنین باید گفت از ارکان زیست بوم مذکور، تأمین مالی زنجیره تأمین است. شبکه بانکی در الگوی سنتی، وضعیت مالی هر شرکت را به‌صورت مستقل ارزیابی می‌کند، در حالی که در تأمین مالی زنجیره‌ای، اعتبار هر عضو با قدرت کل شبکه سنجیده می‌شود. اگر جریان فروش دارو، گردش موجودی، میزان مطالبات و سوابق پرداخت به شکل برخط در اختیار بانک قرار گیرد، هزینه تأمین مالی کاهش یافته و سرمایه در گردش با سرعت بیشتری در شبکه گردش خواهد کرد. مؤسسه بین‌المللی مالی (IFC) نیز تاکید کرده که استفاده از تأمین مالی زنجیره‌ای، نقدینگی بنگاه‌ها را افزایش داده و ریسک نکول را کاهش می‌دهد. نکته مهم دیگری که باید اشاره کرد اینست که مدیریت جریان اطلاعات با بهره‌گیری از درگاه برنامه‌نویسی کاربردی (Application Programming Interface) امکان‌پذیر بوده که امکان تبادل استاندارد داده میان سامانه‌های ناهمگون را فراهم می‌کند. با ثبت فروش داروخانه، همان داده می‌تواند به‌طور هم‌زمان در سامانه شرکت پخش، بانک، بیمه درمانی و نهاد ناظر ثبت گردد که حذف ورود چندباره اطلاعات، موجب کاهش خطای انسانی و افزایش سرعت گردش اسناد مالی خواهدشد. تجربه بانکداری باز در کشورهای اروپایی نیز بر این باور است که استفاده از سازوکار فوق، نوآوری مالی و کاهش هزینه مبادلات را تسهیل می‌کند. از سوی دیگر و همراستا تبادل اطلاعات، رهگیری دقیق کالا اهمیت راهبردی دارد.  قابلیت رهگیری (Traceability) امکان مشاهده مسیر حرکت هر قلم دارو را از کارخانه تا مصرف‌کننده فراهم می‌سازد. قابلیت فوق الذکر مبارزه با قاچاق، داروی تقلبی و انحراف کالا از شبکه رسمی را تسهیل می‌کند. استانداردهای GS1 که اکنون در بسیاری از کشورها برای شناسایی یکتای دارو به کار گرفته می‌شوند، ثابت کرده اند که رهگیری دیجیتال موجب کاهش فراخوان‌های پرهزینه، افزایش شفافیت و ارتقای ایمنی بیمار می‌شود. هم‌زمان برنامه‌ریزی منابع سازمانی جایگاه مهمی در مدیریت داخلی شرکت‌های توزیع دارو پیدا می‌کند. یکپارچگی اطلاعات فروش، انبار، حمل‌ونقل، حسابداری و منابع مالی، امکان پیش‌بینی دقیق تقاضا و مدیریت موجودی را فراهم می‌سازد. استقرار سامانه‌های یکپارچه مدیریتی، خطای پیش‌بینی تقاضا را کاهش داده و بهره‌وری سرمایه در گردش را افزایش می‌دهد. نکته ای که ذکر شد، برای صنعت دارو که با تاریخ انقضا، حساسیت دمایی و محدودیت‌های نظارتی مواجه است، اهمیت مضاعف می یابد. لازم است اشاره شود که حجم گسترده تبادل داده، ضرورت بهره‌گیری از دفترکل توزیع‌شده (Distributed Ledger) را نیز مطرح می‌کند. فناوری مذکور امکان ثبت غیرقابل تغییر تراکنش‌ها را فراهم ساخته و اعتماد بین اعضای زنجیره را افزایش می‌دهد. هر تغییر در وضعیت کالا، پرداخت، حمل‌ونقل یا مالکیت دارو در دفترکل ثبت شده و امکان دستکاری اطلاعات کاهش می‌یابد.

اینک باید گقت اجرای زیست بوم بانک-توزیع دارو در کشور با موانعی همچون پراکندگی سامانه‌های اطلاعاتی، ناهمگونی استانداردهای تبادل داده، محدودیت دسترسی برخط بین شبکه بانکی و شرکت‌های پخش، ضعف حکمرانی داده، ابهام‌های حقوقی درباره مالکیت اطلاعات و نبود استاندارد واحد برای اعتبارسنجی دیجیتال روبروست. علاوه بر آن تمرکز تصمیم‌گیری در برخی نهادها و مقاومت سازمانی در برابر اشتراک‌گذاری داده‌ها، مانع مهمی برای شکل‌گیری شبکه‌ هماهنگ محسوب می‌شود. لکن در سوی دیگر باید تاکید کرد که پیامدهای اجرای آن منافع بیشتر از صنعت دارو به تنهایی خواهدداشت. کاهش دوره وصول مطالبات، افزایش سرعت گردش سرمایه، کاهش هزینه انبارداری، بهبود پیش‌بینی تقاضا، کاهش کمبود دارو، افزایش شفافیت مالی و کاهش ریسک اعتباری بر ثبات مالی شبکه بانکی نیز اثر می‌گذارد. با ارتقای کیفیت اطلاعات اقتصادی، تخصیص منابع مالی نیز کارآمدتر و منابع شبکه بانکی بر پایه جریان واقعی اقتصاد تخصیص داده خواهدشد. پیوند شبکه بانکی و شرکت‌های توزیع دارو، تولیدکنندگان، داروخانه‌ها، بیمه‌های درمانی و نهادهای ناظر، تصویر تازه ای از مدیریت زنجیره تأمین ترسیم می‌کند که در آن داده، دارایی مهم اقتصادی شبکه محسوب می‌شود. با افزایش سرعت گردش اطلاعات، جریان پول نیز روان‌تر شده و حرکت کالا با دقت بیشتری مدیریت می‌شود. اقتصاد سلامت در دهه‌های آتی بیش از پیش به کیفیت داده وابسته بوده و شبکه‌هایی موفق خواهند بود که میان سه جریان کالا، پول و اطلاعات، هماهنگی پایدار ایجاد کنند. فلذا اگر زیست بوم بانک-توزیع دارو همراه با استانداردهای مشترک، حکمرانی داده، زیرساخت دیجیتال و مشارکت فعال شبکه بانکی و شرکت‌های پخش طراحی شود، ظرفیت آن را دارد که به زیرساخت مهم ارتقای بهره‌وری، امنیت دارویی و پایداری مالی نظام سلامت کشور تبدیل شود.

وحید نوبهار، دستیار مدیرعامل بانک دی در امور بانکداری و بیمه

محسن امیری، عضو هیات علمی دانشگاه