به گزارش دیوان اقتصاد، افزایش قیمت دلار در بازار از چند روز پیش شتاب بیشتری گرفت و در روز یکشنبه با افزايش 260 توماني قيمت دلار آن‌هم در کمتر از 24 ساعت يکي از رکوردهايي را ثبت کرد که تنها در اقتصاد مبتني بر سياست‌هاي دولت دوازدهم مي‌توان آن را به ثبت رساند.
مردان اقتصادي دولت که همواره از شيوه‌هاي محمود احمدي‌نژاد در زمینهٔ بازار ارز انتقاد مي‌کردند زمانی که خود را در گرداب بی‌تدبیری گرفتار دیدند سرانجام واکنش نشان دادند.
رئیس‌کل بانک مرکزی که در روزهای گذشته خبر چندانی از او درباره دلار و بازار ارز منتشر نمی‌شد سرانجام واکنش نشان داد و با وعده این‌که قیمت ارز در روزهای آینده در روندی کاهشی قرار می‌گیرد، تأکید کرد که سرمایه‌گذاری در نرخ ارز توجیه نداشته و کسانی که منابع خود را به ارز تبدیل می‌کنند، ضرر خواهند کرد.
هرچند سیف معتقد است قیمت ارز کم می‌شود اما فعالان اقتصادي متعجب از شرايط کنوني تنها نظاره‌گر افزايش ساعتي قيمت دلار هستند و ناباورانه از اينکه دولتي‌ها بازهم در بزنگاه‌هاي حساس اقتصادي ناپدیدشده‌اند گلايه دارند.
دلار از نرخ 4700 تومان‌ هم عبور کرد و باوجوداینکه اکنون به زیر 4600 تومان رسیده است اما این حقیقت غیرقابل‌انکار است که اثرات این افزایش قیمت بر جامعه ملموس‌تر از هميشه حس مي‌شود و اين گراني لجام‌گسیخته قيمت سکه ، طلا و بسياري از کالاهاي ديگر در اقتصاد ايران را افزايش داده چراکه ارز بر اساس يک رويه سنتي و البته رواني بر تمام قيمت‌هاي بازار به‌صورت مستقيم و غیرمستقیم اثرگذار بوده است.
شايد تنها کساني که از اين گراني بی‌رویه خوشحال باشند صادرکنندگان نفت و خام فروشان باشند که با استفاده از «تسعير نرخ دلار» مي‌توانند پول‌هاي کلاني به جيب بزنند.از آنجائی که فروشنده نفت و ميعانات کشور کسي جز دولت نيست بايد اذعان کرد که دولت از اين گراني خوشحال است چراکه مي‌تواند بيشتر از قبل پول‌سازی کرده و از پس هزينه‌هاي شب عيد خود برآید.
برخي از کارشناسان اظهار مي‌کنند که به همين دليل است که هيچ خبري از سيف و ياران اقتصادي روحاني در بازار در چند روز گذشته نبوده است.اين گران‌فروشی ارزي براي هیچ‌کس سود نداشته باشد براي دولت روحاني سود دارد چراکه خبرگزاري فارس مدتي پيش با ارائه گزارشي اعلام کرده دولت از محل فروش ارز مداخله‌اي در بازار آزاد ارز در هشت‌ماهه ابتدايي سال جاري بيش از ۵هزار میلیارد تومان درآمد کسب کرده و یکی دیگر از خبرگزاری‌ها نیز از درآمد 10 هزار میلیارد تومانی دولت به دلیل گرانی دلار خبر داده است.
کارشناسان معتقدند دولت روي خط دلار 6 هزارتومانی و حتي بيشتر برنامه‌ريزي کرده هرچند عده ديگري از کارشناسان نيز مي‌گويند که بازار دلار از دست دولتي‌ها دررفته و به عقیده حیدر مستخدمین حسینی کارشناس برجسته اقتصاد کشور دولت دیگر نمی‌تواند بازار ارز را کنترل کند.
شرایط وحشتناک
عملکرد نامطلوب دولت درزمینهٔ کنترل بازار ارز سبب شده برخي از کارشناسان اقتصادي اين گراني‌ها را غیرقابل‌توجیه دانسته و شرايط را وحشتناک توصيف ‌کنند.
مهدي تقوي،استاد اقتصاد دانشگاه تهران در گفت‌وگو با يک سايت حامی دولت در این زمینه گفت: ممکن است صادرات کشوري بسيار کمتر از واردات آن باشد و درنتیجه ارز کمی وارد آن شود. در اين صورت قيمت ارز بالا مي‌رود. اما در کشور ماقبل از برجام یک‌میلیون بشکه نفت صادر مي‌شد که پس از برجام به دو و نيم میلیون بشکه رسيده است. قيمت نفت هم بالا رفته. درنتیجه، به‌اندازه مبلغ 1.5 ميليون بشکه نفت در روز ارز وارد کشور شده است.
وي افزود: در اين شرايط، اگر واردات ما افزايش زيادي پیداکرده باشد مي‌توانيم بگوييم تقاضا براي دلار افزایش‌یافته و درنتیجه قيمت هم بالا رفته است. اما چنين موضوعي درست نيست و واردات ما افزايش فراوانی نداشته است.
تقوي با اشاره به تأثیر دو نظريه بر قيمت دلار گفت: در نظريه «برابري قدرت خريد» اگر تورم شما بسيار بالاتر از تورم ایالات‌متحده آمريکا باشد، قيمت دلار افزايش خواهد يافت. بر اساس نظريه پولي هم، اگر بانک مرکزي پول زيادي چاپ کند، ارزش پول ملي پايين آمده و قيمت دلار بالا مي‌رود.
اين استاد دانشگاه ادامه داد: در حال حاضر هیچ‌یک از اين دو نظريه افزايش قيمت دلار در کشور ما را توجيه نمي‌کند بلکه برعکس، بر اساس اين دو نظريه، قيمت دلار بايد کاهش يابد.
او افزود: اگر بانک مرکزي در هر شرايطي دلار کم بياورد - که در شرايط فعلي کشور نبايد کم داشته باشد - دو راه براي جبران آن دارد. يکي فروش دلار و ديگري يک درآمد خطرناک به نام درآمد پولي. يعني بانک مرکزي پول چاپ کند و براي خرج کردن به دولت بدهد.
تقوي با بيان اينکه در حال حاضر کسري بودجه قابل‌ذکری نداريم گفت: در حال حاضر شرايط کشور مانند دوره احمدي‌نژاد نيست که نرخ رشد منفي و تورم 40 درصدي داشته باشيم. اکنون تورم به زير ده درصد رسيده و رشد اقتصادي هم مثبت است. بنابراين مطابق نظريه‌هاي اقتصادي قيمت دلار نبايد افزايش يابد بلکه بايد کاهش يابد.
نقشه دلار 6 هزارتومانی توسط یک صادرکننده کشیده شد
يک کارشناس اقتصادي و عضد یک تشکل خصوصی که خواست نامش درج نشود در گفت‌وگو با خبرنگار دیوان اقتصاد با اشاره به جلسه هفته گذشته روحانی با صادرکنندگان گرانی دلار را به مذاکرات پشت درهای بسته این جلسه نسبت داده و گفت: جلسه اخير رئيس‌جمهور با صادرکنندگان پتروشیمی که جلسه‌اي خاص بوده و با انتقاد بسياري از صادرکنندگان ‌همراه شد يکي از پیش‌زمینه‌های گراني دلار است.
وي فاش کرد: شرکت‌هاي بزرگ صادرات پتروشیمی و فولاد که مديرانشان از دوستان نزديک نيلي و ارض اقدس به‌عنوان مشاوران اقتصادي رئيس‌جمهور و وزير صنعت هستند نفوذ بالايي در بازار ارز دارند.در اين جلسه مشترک يکي از صادرکنندگان بزرگ اين محصولات از رئيس‌جمهور خواسته است که قيمت دلار را به 6 هزار تومان برساند و دليل اين خواسته را تقويت صادرات غیرنفتی عنوان کرده است.
از سوي ديگر بيژن عبدي ،کارشناس اقتصادي و استاد دانشگاه در گفت‌وگوی اختصاصی با دیوان اقتصاد درباره قیمت‌های دلار در بازار و شرایط حاکم تصریح کرد: نرخ ارز در کشور به عوامل بسیاری بستگی دارد.از برنامه‌های دولت تا حجم نقدینگی در قیمت‌گذاری دلار نقش دارد.دولت روحانی تئوری اقتصاد خود را از غرب گرفته و بر اساس فرمول‌های غربی کشور را اداره می‌کند و در همان چهارچوب حرکت کرده است به همین دلیل با مشکلات فراوانی در اقتصاد روبه‌رو هستیم.
وی با بیان اینکه از ابتدای دولت تا امروز حجم نقدینگی از 430 هزار میلیارد تومان به 1400 هزار میلیارد تومان رسیده است تأکید کرد:این نقدینگی در دولت روحانی سه برابر شده و افزایش نقدینگی در حالی صورت گرفته است که ورودی دلار به کشور با دولت احمدی‌نژاد تفاوت چندانی ندارد. میزان درآمدها در این دولت و دولت قبل یکسان بوده است.دلار ورودی ما ثابت است و نقدینگی زیاد شده ؛بنابراین طبیعی است که دلار هم به‌عنوان یک کالا با افزایش تقاضا مواجه شده و این افزایش تقاضا منجر به افزایش قیمت شود.
این کارشناس و استاد دانشگاه درباره تک‌نرخی شدن ارز اظهار کرد:تک‌نرخی کردن ارز یک داستان و قصه بوده و بیشتر شبیه شوخی است. چون همواره با این حجم نقدینگی به‌طور طبیعی تا دو سه برابر امکان افزایش تقاضای دلار به‌عنوان کالا وجود دارد.اگر این تقاضا به همین شکل افزایش یابد قیمت دلار به یک سونامی غیرقابل‌کنترل تبدیل می‌شود.
عبدی یادآور شد: دولت تابه‌حال تنها ابزاری که برای کنترل بازار ارز داشته افزایش نرخ سود بانکی بوده و با این ابزار توانسته بود جلوی التهاب در بازار را بگیرد. زمانی که نرخ سود بالای 25 درصد بود مردم سودهای خوبی از نقدینگی خود دریافت می‌کردند اما با کاهش سود بانکی کسانی که این نقدینگی در اختیارشان است برای تبدیل حجم نقدینگی خود به کالاهای سرمایه‌ای به سمت بازار طلا و سکه هجوم بردند.درکنار تقاضای واقعی اندکی که در بازار وجود دارد بخش عمده‌ای از این گرانی به دلیل سفته‌بازی است.اما درنهایت باوجود همه تقاضاهای واقعی و غیرواقعی به دلیل نبود دلار سبب افزایش قیمت می‌شود.
استاد اقتصاد دانشگاه تصریح کرد: البته این برای بازار مسکن و خودرو هم پیش‌بینی می‌شود چون آن‌ها هم تقریباً کالای سرمایه‌ای محسوب می‌شوند.در بازار دلار هرچقدر افزایش قیمت صورت بگیرد بازهم تقاضا وجود دارد چون حجم نقدینگی در بازار 3 برابر شده است.اگر دلار 10 هزار تومان ‌هم بشود تقاضایش در بازار وجود دارد .این تقاضا تمام نمی‌شود تا زمانی که قیمت سایر کالاها افزایش یابد و متناسب با افزایش دلار بالا رود.قیمت ها خود را در حامل های انرژی،پوشاک،خوراک و .... نشان می دهند و سپس دولت دوباره کسری آورده و مجبور به تزریق نقدینگی می‌شود.این دور باطلی است که همیشه بوده و هست و خواهد بود.
عبدی تأکید کرد: نمی دانم دولت چه می‌کند اما سیاستی که اکنون اعمال می‌شود خروجی آن‌همین است.این نتیجه از مدت ها قبل قابل پیش‌بینی بوددولت روحانی و احمدی‌نژاد مانند هم عمل کردند.آقای احمدی‌نژاد نزدیک 100 هزار میلیارد تومان نقدینگی داشت و آن را به 400 هزار میلیارد تومان رساند اما به دلیل شرایط تحریم ورودی زیادی نداشت.در آن زمان احمدی‌نژاد ترمز دلار را تا سال پایانی تصدی اش نگه داشته بود اما در سال آخر دیگر نتوانست و دلار از 1000 تومان به 3000 تومان رسید .
وی ادامه داد: نمی خواهم مردم را نگران کنم یا حامل خبر بد باشم اما اگر سیاست های دولت به این صورت ادامه پیدا کند شاید دلار در دولت روحانی مانند احمدی‌نژاد تا سه برابر افزایش پیدا کند.هشدار می دهم .دولت باید مراقب باشد. به نظر می رسد ترمز دلار از دست دولت دررفته و مانند دوره احمدی‌نژاد شده است.با این سیاست ها بانک ها تمایلی به کاهش نرخ سود ندارند.اگر نرخ سود را افزایش دهند ممکن است این نقدینگی به شبکه بانکی باز گردد اما دوباره تولید با مشکل مواجه می‌شود.
وی عملکرد دولت را سرشار از پارادوکس دانست و یادآور شدتفکر اقتصاد نوکلاسیک موجب رسیدن دولت به بن بست می‌شود و خلاصی هم از آن وجود ندارد.دولت باید باید از این فکر دست بردارد.رهبر معظم انقلاب بر موضوع اقتصاد مقاومتی تأکید کردند اما برخی آن را در خط شعار انداختند و گفتند نمی‌شود.پارامترهای اقتصاد مقاومتی کاملا تعریف شده است.مجموعه ای از ابزارها درسیاست های برنامه ششم توسعه در 80 بند پیش‌بینی شده و همه قوانین تدوین شده است.از حوزه صنعتی،اشتغال و ...کارهایی که باید اجرا شود.تغییراتی که در شبکه بانکی باید ایجاد شود و .... همه ساز و کارهای قانونی وجود دارد اما دولت قانون را اجرا نمی‌کند.شبکه بانکی با نحوه مالکیت و این شکل مدیریت به بن بست خواهد رسید.
وی در تشریح راهکار حل بحران های بانکی اظهار کرد: اگر مالکیت منبع عظیم بانکی به مردم واگذار شود مشکلات حل می‌شود.موضوع بعدی اصلاح نظام مالیاتی است.در شبکه توزیع کشور که حدود 60 درصد اقتصاد کشور را شامل می‌شود اغلب وارد کننده هستند.در چرخه شبکه های توزیع کشور اگر شفاف سازی شود و از هر کس که واردات دارد مالیات به‌اندازه درآمدش دریافت شود و اگر 60 درصد فرار مالیاتی کنترل شده و به ازای دلارهایی که استفاده می کنند مالیات می دادند خیلی از این اتفاقات نمی افتاد.
عبدی در ادامه با بیان اینکه کنترل بازار ارز یا از دست دولت دررفته یا غیر از این کاری در حوزه اقتصاد بلد نیست گفت:این تفکر موسوم به مکتب نیویورک یا واشنگتن و... چند شاخص در اقتصاد بیشتر ندارد و دولت گول این ها را خورده و اقتصاد را به این روز کشانده است. مجموعه سیاستهای نوکلاسیک است که کشور را بد نام کرده و مردم را به بدختی کشانده و اگر قرار باشد بیشتر از این ادامه پیدا کند بدبختی ها بیشتر می‌شود.
وی با ارائه راهکارهای عملیاتی برای حل بحران تصریح کرد:راهکار اصلی تغییر سیاست هابه سمت حمایت واقعی از تولید ملی است.
توضيحات غير منطقي دولت
در ميان اين حجم از نابساماني در بازار دلار نمايندگان مجلس که تا پيش از اين حتي به گراني پياز هم واکنش نشان مي‌دادند ترجيح داده‌اند سکوت کرده و کمتر حاضر به انتقاد از دولت و رئيس‌کل بانک مرکزي هستند اما آن دسته از نمايندگان مجلس که هنوز درگير رانت‌هاي اداري و دولتي نشده‌اند معتقدند دولت بايد پاسخگوي رفتارهاي خود در بازار ارز باشد چراکه اين بخش از بازار گراني‌هاي تازه‌اي براي مردم به ارمغان مي‌آورد.
نادر قاضي پور نماينده مردم اروميه در مجلس و عضو کميسيون صنايع و معادن درباره گراني‌هاي دلار گفت: درباره اين موضوع نامه‌اي به رئيس‌کل بانک مرکزي نوشته شد اما پاسخ‌هاي ارائه شده سطحي و غير منطقي بود.
وي افزود:دولت پاسخ داده است که بازار ارز دست ما نيست و نمي‌توانيم کاري کنيم و اين عجيب‌ترين پاسخي است که مي‌توان از دولت شنيد.
اين نماينده مجلس تصريح کرد:دولت حقوق کارمندان و کارگران را با ريال پرداخت کرده و هزينه‌ها را به دلار از آنان مي‌گيرد.به جاي استفاده از راهنمايي‌هاي اقتصادي رهبر انقلاب در اجراي اقتصاد مقاومتي دولت در صدد اجراي اقتصاد مورد نظر خود است و تمام توجه خود را به واردات معطوف کرده است و به همين دليل مشکلات زيادي براي کشور ايجاد کرده است.
قاضي پور تاکيد کرد:دولت پير و خسته روحاني توان اداره اقتصاد کشور و کنترل بازارها و تامين اشتغال و معيشت مردم را ندارد.
انتقاد بخش خصوصي از سکوت بانک مرکزي
بر اساس گزارش‌هاي ميداني از بازار ارز ميدان فردوسي گروهي از صراف‌ها اعلام مي‌کنند که به دليل آنکه بانک مرکزي به آنها دلاري نداده است شاهد گراني دلار هستند و در نقطه مقابل برخي ديگر از صراف‌ها مي‌گويند که دلار‌هاي خانگي به دليل افزايش قيمت از پستوهاي خانگي براي فروش بيرون آمده و اين امر سبب تعادل در بازار مي‌شود.
اما نايب رئيس اتاق بازرگاني تهرآن‌هم در اين ميان معتقد است نوسانات شديد نرخ ارز باعث شده که امکان پيش‌بيني از تجار گرفته شود و بانک مرکزي و دولت بايد سکوت خود را در قبال نرخ ارزشکسته و نرخ ارز را تثبيت کنند.
مير محمد صادقي تصريح کرد:وضعيت فعلي نرخ ارز تأثیر نامطلوبي بر روي کالاهاي ايراني خواهد گذاشت. قبلا وقتي تحولي در بازار ارز ايجاد مي‌شد بانک مرکزي و رئيس آن در اين مورد صحبت مي‌کرد و سياست‌هاي خودشان را اعلام مي‌کردند که در نهايت باعث مي‌شد نرخ ارز يا پايين بيايد و يا حداقل تثبيت شود. اما سکوت مسئولين باعث شده است که برخي از واسطه‌ها در موضوع ارز دخالت کنند و قيمت ارز افزايش پيدا کند.
به هر ترتیب بازار دلار چنين نابساماني را حتي در دوران رياست جمهوري احمدي‌نژاد که دولت فعلي سياست‌هاي ارزي او را زير سؤال برده، تجربه نکرده است. اين گراني يا عمدي و از پيش برنامه‌ريزي‌شده براي بهره‌برداري عده‌اي رانت‌خوار است و يا در اثر ناتواني دولت در کنترل بازار و تناسب کردن عرضه و تقاضا دلار.هر چه باشد قربانيان نهايي اين اتفاقات مردمي‌هستند که بايد هزينه‌هاي سربار گراني دلار را در زندگي خود و با پولشان بپردازند.ضرورت ورود نمايندگان مجلس نيز براي سؤال از رئيس‌جمهور و رئيس‌کل بانک مرکزي در اين زمان بيش‌ازپيش احساس مي‌شود و مردم اميدوارند روزهاي آينده دلار کمي‌براي گران شدن عجله نکرده و آرام بگيرد.هرچند دولت امروز به ظاهر با یک شوی عملیات روانی وارد بازار شده اما شواهد نشان می دهد تنها چند صرافی موفق شده اند ارز دریافت کنند و التهاب در بازار همچنان ادامه دارد.
حتی اگر این التهاب پایان پذیرد به عقیده کارشناسان 1400 هزار میلیارد نقدینگی در کشور موجب می‌شود به زودی بحران بزرگی در اقتصاد کشور رقم بخورد حال چه بخش دلار باشد و چه بخش مسکن و ....
باید منتظر ماند و دید آیا دولت با آن‌همه وعده تبلیغاتی در ابتدای کار می تواند بحران اقتصادی پیش رو را بر طرف کند یا اینکه بازهم مانند سایر برنامه‌هایش ناکام می ماند.
امیرعلی امینیان