به گزارش دیوان اقتصاد، استفاده از فناوری اطلاعات در بخش‌های مختلف دولت با هدف ارتقای کیفیت خدمات، افزایش بهره‌وری و تسهیل ارتباط میان دستگاه‌های اجرایی، در قالب دولت الکترونیک دنبال می‌شود؛ رویکردی که در صورت اجرای موفق، می‌تواند علاوه بر افزایش رضایت شهروندان، شفافیت و سرعت ارائه خدمات عمومی را نیز بهبود ببخشد.

با وجود تأکید بر توسعه دولت الکترونیک طی سال‌های گذشته، چالش‌هایی از جمله نبود زبان مشترک میان دستگاه‌های اجرایی، فقدان منشور واحد پروژه و کمبود زیرساخت‌های فنی در برخی سازمان‌ها، روند تحقق کامل این هدف را با دشواری‌هایی همراه کرده است. 

در همین راستا، تابستان سال گذشته رئیس‌جمهور با ابلاغیه‌ای، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات را مأمور اجرای طرح زیست‌بوم‌های دیجیتال برای تحقق اهداف برنامه هفتم پیشرفت و توسعه دولت هوشمند کرد. بر اساس این ابلاغیه، سازمان فناوری اطلاعات ایران موظف شد ظرف مدت شش ماه، معماری‌های کلان و استانداردهای فنی این زیست‌بوم‌ها را در حوزه‌هایی همچون سکوی تبادل داده‌های پایه، سکوی تبادل اسناد و تراکنش‌های الکترونیکی و نظام اعتباربخشی میان‌زنجیره‌ای خدمات تدوین و اجرایی کند.

کارشناسان معتقدند مفهوم زیست‌بوم دیجیتال به معنای انتقال و بازآفرینی فرآیندهای موجود در دنیای واقعی به فضای دیجیتال با رویکردی توسعه‌محور و اقتصادی است؛ موضوعی که تحقق آن نیازمند فراهم بودن زیرساخت‌هایی نظیر اینترنت پایدار، پرسرعت، باکیفیت، مقرون‌به‌صرفه و در دسترس است.

مسئولان این طرح را یکی از مهم‌ترین پروژه‌های تحول دیجیتال دولت عنوان می‌کنند و بر این اساس، خدمات کشور در قالب ۱۴ تا ۱۵ زیست‌بوم تخصصی ساماندهی خواهد شد.

در همین راستا- کیوان نقره‌کار، کارشناس حوزه ارتباطات و فناوری اطلاعات- در گفت‌وگو با ایسنا درباره مفهوم زیست‌بوم‌های دیجیتال و الزامات توسعه آن‌ها اظهار کرد: واژه اکوسیستم یا زیست‌بوم مدتی است که در فضای مجازی بسیار رایج شده است. منظور از زیست‌بوم این است که تمامی فعالان یک حوزه بتوانند در یک فضا کنار هم قرار بگیرند و خدمات خود را به یکدیگر یا به مخاطبان و کاربران ارائه کنند.

وی ادامه داد: سال‌ها پیش اگر می‌خواستیم از یک نرم‌افزار استفاده کنیم، هر نرم‌افزار به صورت اختصاصی ارائه می‌شد؛ برای مثال در حوزه گرافیک، نرم‌افزارهای مختلفی وجود داشت که هر کدام باید به صورت جداگانه روی تلفن همراه یا رایانه نصب و استفاده می‌شد. اما مدل زیست‌بوم این خدمات را در کنار هم قرار داده است؛ به گونه‌ای که کاربر وارد یک فضا می‌شود و انواع نرم‌افزارهایی که می‌توانند به او کمک کنند، در همان محیط در دسترس هستند و می‌تواند از آن‌ها استفاده کند.   

نقره‌کار با بیان اینکه زیست‌بوم‌ها می‌توانند خدمات را تکمیل‌کننده یکدیگر باشند، گفت: برای مثال، اگر فردی وارد یک زیست‌بوم آموزشی شود، در همان فضا امکان ثبت‌نام، دسترسی به دوره‌های آموزشی، دریافت مشاوره، تهیه کتاب، ثبت‌نام در دوره‌های بعدی، شرکت در آزمون و در نهایت دریافت مدرک را خواهد داشت. یعنی مجموعه خدماتی که می‌توانند در کنار هم قرار بگیرند، به صورت یکجا ارائه می‌شوند.    

وی افزود: تلفیق این خدمات در قالب یک اکوسیستم یا زیست‌بوم، این روزها مورد توجه قرار گرفته و می‌تواند در هزینه و زمان صرفه‌جویی کند و از پراکندگی خدمات جلوگیری شود که از جمله مزیت‌های این مدل به شمار می‌رود. 

زیست‌بوم دیجیتال؛ تجمیع خدمات در یک بستر واحد

این کارشناس حوزه ارتباطات و فناوری اطلاعات درباره پیش‌نیازهای توسعه زیست‌بوم‌های دیجیتال نیز اظهار کرد: نخستین موضوع، طراحی سایت یا پلتفرمی است که نرم‌افزارها و خدمات مختلف در کنار هم قرار بگیرند تا این پلتفرم شکل بگیرد. پس از آن، سازمان‌ها، دستگاه‌ها، افراد و شرکت‌هایی که قرار است در این پلتفرم خدمات ارائه دهند، خدمات خود را در آن تعریف می‌کنند.     

وی ادامه داد: همچنین این خدمات باید به یکدیگر پیوستگی پیدا کنند؛ یعنی مانند یک بازارچه مشخص باشد که هر خدمت از چه طریقی، از چه مسیر و با چه ارتباطاتی به سایر خدمات متصل می‌شود تا در نهایت به مردم ارائه شود.

نقره‌کار با اشاره به سایر الزامات این حوزه گفت: این موضوع نیازمند مجوزهای قانونی، الزامات امنیتی و ایمنی و همچنین نرم‌افزارهایی است که عمدتاً در قالب سایت‌های بزرگ طراحی می‌شوند و تولید آن‌ها در کشور وجود دارد. 

اینترنت پایدار؛ پیش‌شرط موفقیت زیست‌بوم‌های دیجیتال

وی در پاسخ به این پرسش که با توجه به شرایط فعلی اینترنت در کشور، آیا توسعه زیست‌بوم‌های دیجیتال امکان‌پذیر است، اظهار کرد: در بخش ارائه خدمات، همه این موارد اهمیت دارد. ممکن است یک زیست‌بوم طراحی و ساخته شود، اما باید دید در چه مسیر ارتباطی قرار می‌گیرد. اگر قرار باشد در مسیری حرکت کند که زیرساخت مناسبی نداشته باشد، با مشکلات مواجه خواهد شد.   

این کارشناس حوزه ارتباطات و فناوری اطلاعات ادامه داد: با توجه به شرایط ناپایداری که در اینترنت وجود دارد و همچنین شرایط جنگی، ممکن است زیست‌بوم طراحی و ایجاد شود و تعداد زیادی از دستگاه‌های دولتی و خصوصی نیز در آن حضور پیدا کنند، اما اگر اینترنت قطع شود و امکان استفاده مناسب از آن وجود نداشته باشد، بخش خصوصی نمی‌تواند به دلیل نبود اینترنت پایدار روی آن سرمایه‌گذاری و فعالیت کند.

وی افزود: در نتیجه ممکن است بخشی از خدمات به درستی ارائه نشود و این از نکاتی است که باید به آن توجه شود. گاهی فقط به این موضوع فکر می‌کنیم که می‌خواهیم یک سامانه یا یک محصول ایجاد کنیم، اما به مسیر، آینده، نحوه درآمدزایی و مقصد آن توجه کافی نمی‌شود.

نقره‌کار در پایان خاطرنشان کرد: در چنین شرایطی، به‌ویژه بخش خصوصی که قرار است از این پلتفرم درآمد کسب کند و فعالیت داشته باشد، دچار سردرگمی می‌شود و گاهی ورود به چنین سیستمی در شرایط ناپایدار، توجیه اقتصادی و عملیاتی نخواهد داشت.

اخیرا محمدمحسن صدر- معاون وزیر ارتباطات- از پایان مطالعات فاز نخست این پروژه خبر داد و اعلام کرد که بررسی‌های مربوط به هفت زیست‌بوم اولیه با بهره‌گیری از ظرفیت دانشگاه‌های برتر کشور و ثبت بیش از ۹۰ هزار نفرساعت فعالیت پژوهشی به پایان رسیده است. به گفته او، این الگو نسخه‌ای بومی‌سازی‌شده از تجربیات موفق جهانی است که در اجلاس اخیر سازمان ملل در ژنو نیز بازخوردهای مثبتی دریافت کرده است.  

وی معتقد است تبادل سیستمی اطلاعات میان دستگاه‌ها و ایجاد امکان نظارت هوشمند بر عملکرد آنها از مهم‌ترین دستاوردهای این طرح  است که با اجرای کامل زیست‌بوم‌های دیجیتال، شهروندان تنها یک‌بار مدارک خود را بارگذاری خواهند کرد و علاوه بر کاهش مراجعات، امکان رصد لحظه‌ای عملکرد دستگاه‌ها و شناسایی گلوگاه‌های تأخیر در ارائه خدمات نیز فراهم می‌شود.