به گزارش دیوان اقتصاد، سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) در حالی وارد شصت‌وششمین سال فعالیت خود شده  که برخی کارشناسان، تأسیس این نهاد را به عنوان یکی از تحولات مهم نهادی در تاریخ اقتصاد سیاسی انرژی می‌دانند که پس از یک دهه فعالیت دیپلماتیک از سوی ونزوئلا، در فاصله ۱۰ تا ۱۴ سپتامبر ۱۹۶۰، بعد از نشستی با حضور نمایندگان پنج کشور ایران، عراق، کویت، عربستان سعودی و ونزوئلا در بغداد شکل گرفت.

فلسفه وجودی این سازمان بر هماهنگی سیاست‌های نفتی اعضا، کمک به ثبات بازار، تأمین مطمئن و اقتصادی نفت برای مصرف‌کنندگان و ایجاد بازده منصفانه برای سرمایه‌گذاری در صنعت نفت استوار است.

در این راستا، سیدعلی‌محمد موسوی، معاون امور بین‌الملل و بازرگانی وزارت نفت و نماینده جمهوری اسلامی ایران در اوپک، درباره جایگاه ایران برای اوپک اظهار کرد: ایران از دو جهت برای اوپک و تعاملات آتی آن در حوزه انرژی دارای اهمیت است؛ نخست، جایگاه تاریخی ایران به‌عنوان یکی از پنج بنیان‌گذار سازمان و دوم، وزن ذخایر هیدروکربوری کشورمان.

وی ادامه داد: بر اساس آمار رسمی اوپک برای سال ۲۰۲۴، ذخایر اثبات‌شده نفت خام ایران حدود ۲۰۸ میلیارد و ۶۰۰ میلیون بشکه و ذخایر گاز طبیعی آن حدود ۳۳ تریلیون و ۹۹۰ میلیارد مترمکعب اعلام شده است. تولید نفت خام ایران نیز با وجود شرایط تحریمی و محدودیت‌های مختلف، در همان سال حدود ۳ میلیون و ۲۶۰ هزار بشکه در روز گزارش شده است. بنابراین جایگاه ایران از نظر منابع، یکی از بازیگران مهم بلندمدت نظام انرژی است. اما برای ایران فقط حجم تولید و سهمیه‌بندی اوپک مطرح نیست و در حال حاضر ایران از هرگونه نظام سهمیه‌بندی معاف است.

نماینده جمهوری اسلامی ایران در اوپک افزود: در واقع، تحریم‌ها، محدودیت سرمایه‌گذاری و فناوری و محدودیت‌های تجاری باعث شده‌اند ایران شرایط متفاوتی با سایر اعضا داشته باشد. همین امر نقش‌آفرینی جمهوری اسلامی ایران را در اجرای سیاست‌ها و توافق‌های تولید اوپک با حساسیت و پیچیدگی مواجه کرده است.

موسوی که در گفت‌وگویی با سایت اطلاع رسانی وزارت نفت، سخن می‌گفت، تاکید کرد: از این منظر، یکی از محورهایی که ایران می‌تواند در اوپک دنبال کند، دفاع از این اصل است که سازوکارهای سازمان باید تفاوت شرایط اعضا و محدودیت‌های خارج از کنترل آنان را به رسمیت بشناسند.در عین حال، ایران به‌عنوان عضو مؤسس می‌تواند در حوزه‌ای فراتر از سهمیه‌های تولید نقش‌آفرینی کند که به نظر می‌رسد این نقش باید بر تقویت چندجانبه‌گرایی انرژی و حفظ اوپک به‌عنوان یک نهاد مستقل برای همکاری کشورهای تولیدکننده نفت و نیز تقویت منشور همکاری (CoC) متمرکز باشد.

وی در باره  اینکه از منظر جمهوری اسلامی ایران، برای حفظ و تقویت اوپک چه اصلاحاتی در کارکرد و رویه‌های این سازمان باید مورد توجه قرار گیرد؟ پاسخ داد: در یک ارزیابی کلی، به نظر می‌رسد سه محور برای برخی اصلاحات کارکردی در سازمان اولویت بیشتری دارند.

نماینده جمهوری اسلامی ایران در اوپک درباره اینکه وزن واقعی اوپک در بازار امروز نفت چقدر است؟ آیا می‌توان گفت قدرت آن نسبت به گذشته کاهش یافته است؟ خاطر نشان کرد: در این زمینه باید میان کاهش سهم نسبی و از بین رفتن قدرت اثرگذاری تفاوت قائل شد. آمارها معمولاً تصویر دقیق‌تری از نگرش‌ها و تصورهای موجود ارائه می‌دهند.

به گفته او بر اساس جدیدترین آمار دبیرخانه اوپک، تولید نفت خام جهان در سال ۲۰۲۵ به حدود ۷۴ میلیون و ۸۵۰ هزار بشکه در روز رسید که نسبت به سال قبل حدود ۲ میلیون و ۲۴۰ هزار بشکه در روز افزایش داشت. مجموع تولید ۱۲ عضو اوپک، شامل امارات، در سال ۲۰۲۵ با ۲۷ میلیون و ۴۷۰ هزار بشکه در روز، حدود ۳۷ درصد از کل مقدار تولید نفت جهان را تشکیل می‌داد و سهم اوپک از میزان افزایش تولید نفت خام در این سال حدود ۵۵ درصد بود. البته پس از خروج امارات از سازمان در مه ۲۰۲۶، سهم اوپک در تولید نفت سال ۲۰۲۵ در حدود ۳۱ درصد قرار می‌گیرد.

او با بیان اینکه در عین حال، ظهور تولیدکنندگان جدید در قاره آمریکا، نظیر گویان و آرژانتین و به‌ویژه رشد تولید نفت شیل آمریکا موجب شده است اوپک دیگر بازیگر تقریباً بی‌رقیب بازار نباشد، تاکید کرد: اعضای اوپک در سال ۲۰۲۵ به‌طور متوسط حدود ۱۹ میلیون و ۸۵۰ هزار بشکه در روز نفت خام صادر کردند که ۸۵۰ هزار بشکه در روز بیشتر از سال قبل بود. نکته مهم‌تر، جهت جغرافیایی این تجارت است. حدود ۱۴ میلیون و ۷۹۰ هزار بشکه در روز، یعنی تقریباً سه‌چهارم صادرات نفت خام اعضای اوپک، راهی بازارهای آسیایی شد.

وی ادامه داد: این ارقام یک تحول ساختاری مهم را نشان می‌دهد و آن این است که مرکز ثقل تقاضای نفت به‌تدریج از اقتصادهای توسعه‌یافته غربی به سمت آسیا و اقتصادهای در حال توسعه حرکت کرده است. بنابراین قدرت اوپک از بین نرفته، اما ماهیت آن تا حدی تغییر کرده است. قدرت امروز اوپک بیش از آنکه صرفاً حاصل سهم آن از تولید باشد، حاصل ترکیب ظرفیت تولید، سهم در افزایش‌های سالانه تولید، سطح ذخایر، توان تنظیم عرضه، همکاری با کشورهای اوپک‌پلاس و قدرت ایجاد هماهنگی میان تولیدکنندگان عمده نفت در بازار است.

نماینده جمهوری اسلامی ایران در اوپک تاکید کرد: نخست، حفظ انسجام همراه با به رسمیت شناختن تفاوت اعضا. اوپک زمانی پایدار خواهد ماند که تصمیمات آن علاوه بر منافع جمعی، تفاوت ظرفیت تولید، شرایط اقتصادی، محدودیت‌های ژئوپلیتیکی و نیازهای توسعه‌ای اعضا را نیز در نظر بگیرد. خروج امارات در سال ۲۰۲۶ اهمیت این موضوع را بیش از گذشته نشان داده است.

وی ادامه  داد: دوم، افزایش انعطاف‌پذیری نهادی و تقویت نظام تصمیم‌سازی مبتنی بر داده. بازار امروز به سرعت تحت تأثیر تحولات فناوری، ژئوپلیتیک، تحریم‌ها، سیاست‌های تجاری و اقلیمی قرار می‌گیرد. بنابراین دبیرخانه اوپک باید ظرفیت بیشتری برای سناریونویسی، تحلیل ریسک و ارائه هشدارهای زودهنگام داشته باشد.

سومین نکته به گفته موسوی، گسترش مفهوم مأموریت اوپک از ثبات بازار نفت به ثبات و امنیت انرژی است؛ این امر به معنای تبدیل اوپک به سازمانی مشابه یک نهاد جامع انرژی نیست، بلکه به معنای در نظر گرفتن عواملی است که مستقیماً بر آینده بازار نفت تأثیر می‌گذارند؛ از سرمایه‌گذاری و فناوری گرفته تا گذار انرژی و سیاست‌های کربن‌زدایی.

نماینده جمهوری اسلامی ایران در اوپک در پاسخ به اینکه اگر بخواهیم مهم‌ترین چالش‌های اوپک در دهه هفتم را در قالب چند شاخص مشخص کنیم، چه مواردی باید زیر نظر قرار گیرند؟ توضیح داد: اجازه دهید یک بار دیگر آمار و ارقامی را که در این مصاحبه به آن‌ها اشاره کردم مرور کنیم، چرا که تصویر قابل تأملی در خصوص سؤال شما ارائه می‌کنند. تقاضای جهانی نفت در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۰۵ میلیون و ۱۵۰ هزار بشکه در روز بوده است. اوپک در چشم‌انداز ۲۰۲۶ خود این رقم را برای سال ۲۰۵۰ حدود ۱۲۴ میلیون بشکه در روز پیش‌بینی می‌کند.

او ادامه داد: اعضای اوپک در سال ۲۰۲۵ روزانه ۱۹ میلیون و ۸۵۰ هزار بشکه نفت خام صادر کرده‌اند که ۱۴ میلیون و ۷۹۰ هزار بشکه آن راهی آسیا شده است و اوپک نیاز سرمایه‌گذاری صنعت نفت تا ۲۰۵۰ را حدود ۱۷ تریلیون و ۷۰۰ میلیارد دلار برآورد می‌کند. این شاخص‌ها نشان می‌دهند که بحث آینده اوپک صرفاً بحث سهمیه تولید برای ایجاد ثبات در بازار نیست، بلکه بحث درباره سرمایه‌گذاری، امنیت عرضه، جغرافیای جدید تقاضا و شکل آینده همکاری تولیدکنندگان است.

نماینده جمهوری اسلامی ایران در اوپک افزود: بر این اساس، ارزیابی واقعی قدرت و کارآمدی اوپک در سال‌های آینده، مجموعه‌ای از چند شاخص یا مشخصه اهمیت ویژه‌ای خواهند داشت: سهم اوپک و اوپک‌پلاس از تولید جهانی نفت، میزان ظرفیت مازاد تولید، میزان پایبندی اعضا به توافق‌های تولید، حجم سرمایه‌گذاری بالادستی، رشد تولید کشورهای خارج از اوپک، سهم آسیا از صادرات اعضای اوپک، روند تقاضای جهانی نفت، سطح ذخایر تجاری، ظرفیت پالایشی جهان، تعداد و انسجام اعضای سازمان و میزان مشارکت کشورهای تولیدکننده در سازوکارهای گسترده‌تر همکاری.

به گفته موسوی، البته در نتیجه تحولات ژئوپلیتیک ماه‌های اخیر و کاهش تولید و صادرات نفت خام کشورهای عضو اوپک در منطقه خلیج فارس، این‌گونه عنوان می‌شود که اوپک سهم و نفوذ خود را در بازار از دست داده است یا اینکه اطمینان و اعتماد جهانی به اوپک برای تأمین امنیت انرژی تضعیف شده است.

وی ادامه داد: دیدگاه ما در اوپک این است که شرایط حاکم بر منطقه و کاهش تولیدهای اخیر، موقت است و برای مدت طولانی ادامه نخواهد داشت. با پایان مداخلات خارجی در سطح منطقه و بازگشت ثبات و آرامش، انتظار می‌رود فعالیت‌های صنعت نفت و همچنین گاز در این منطقه به شرایط قبلی بازگردد و اوپک نیز می‌تواند به‌سرعت سهم خود از مجموع تولید و صادرات روزانه نفت به بازارهای جهانی را به سطوح گذشته و حتی بیشتر بازگرداند.

نماینده جمهوری اسلامی ایران در اوپک درباره مهم‌ترین تغییر ساختاری بازار نفت که اوپک با آن روبه‌روست، تاکید کرد که تقاضای جهانی نفت طبق آمار دبیرخانه اوپک در سال ۲۰۲۵ با رشد حدود یک میلیون و ۳۰۰ هزار بشکه در روز به ۱۰۵ میلیون و ۱۵۰ هزار بشکه در روز رسید و سهم آن در سبد انرژی مصرفی جهان جهان حدود ۳۰ درصد بود. این ارقام نشان می‌دهد نفت همچنان نظیر یکصد سال گذشته، یکی از حامل‌های اصلی در سبد انرژی بسیاری از کشورهاست. اما در این میان، یکی از مهم‌ترین تحولات در سمت تقاضا، تغییر جغرافیای تقاضای جهانی نفت و انرژی است.

او ادامه داد: در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۴ میلیون و ۷۹۰ هزار بشکه در روز از صادرات نفت خام اعضای اوپک به آسیا اختصاص داشت. رشد تقاضای جهانی نفت نیز عمدتاً در مناطق غیرعضو سازمان توسعه و همکاری اقتصادی (OECD)، از جمله هند، چین، غرب آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین اتفاق افتاده است و انتظار می‌رود طی دو دهه آینده این روند، یعنی تغییر ثقل مصرف نفت، تشدید شود.

این روند به گفته موسوی برای اوپک اهمیت راهبردی دارد. روابط انرژی آینده بیش از گذشته در امتداد محور تولیدکنندگان غرب آسیا ـ مصرف‌کنندگان آسیایی شکل خواهد گرفت. در نتیجه، برای مواجهه و پیشبرد اهداف سازمان، گفت‌وگو با مصرف‌کنندگان عمده آسیایی، امنیت مسیرهای انتقال نفت، ظرفیت پالایشی آسیا و سرمایه‌گذاری مشترک در صنایع پایین‌دستی می‌تواند به اندازه سیاست تولید اهمیت پیدا کند. از این منظر، اوپک آینده نمی‌تواند صرفاً سازمانی باشد که درباره چند صد هزار بشکه افزایش یا کاهش تولید تصمیم می‌گیرد، بلکه باید تحولات کل زنجیره ارزش انرژی و نیز خواسته‌ها و سیاست‌های مصرف‌کنندگان عمده جدید را بیش از گذشته در نظر داشته باشد.