به گزارش دیوان اقتصاد، این صندوق‌ها قرار است ارزهای خرد و راکد مردم را از نگهداری غیرفعال یا ورود مستقیم به بازار ارز خارج و به سمت تامین مالی پروژه‌های مولد و صادرات ‌محور هدایت کنند؛ با این حال، یک پرسش کلیدی همچنان باقی است؛ آیا سود ارزی می‌تواند آن ‌قدر جذاب باشد که سرمایه‌گذار را از بازارهای سنتی مانند طلا و ارز به سمت این ابزار جدید بکشاند؟

اقتصاد ایران در حالی با توسعه ابزارهای مالی ارزی مواجه شده که برای سال‌ها یکی از خلأهای بازار سرمایه، نبود ابزار رسمی و نظام‌مند برای سرمایه‌گذاری مستقیم بر مبنای ارز بوده است. اکنون صندوق‌های سرمایه‌گذاری در دارایی‌های ارزی با درآمد ثابت قرار است این خلا را تا حدی پر کنند؛ صندوق‌هایی که برخلاف صندوق‌های معمول ریالی، سرمایه‌گذاری، سود و بازپرداخت اصل سرمایه در آنها ماهیت ارزی دارد.

این ابزار در واقع نقطه اتصال بازار پول، بازار سرمایه و بازار ارز است. چارچوب فعالیت آن نیز با همکاری بانک مرکزی، سازمان بورس و مرکز مبادله ارز و طلای ایران طراحی شده و بر اساس مقررات موجود، منابع صندوق‌ها باید در دارایی‌های ارزی مشخصی مانند سپرده‌های ارزی، اوراق ارزی و گواهی سپرده خاص ارزی قرار گیرد.

نخستین صندوق تا پایان شهریور می‌آید

در این زمینه رئیس‌کل بانک مرکزی از آغاز فعالیت نخستین صندوق سرمایه‌گذاری در دارایی‌های ارزی با درآمد ثابت تا پایان شهریورماه خبر داده است.

همتی با اشاره به مصوبه هیات عالی بانک مرکزی اظهار کرده که صندوق‌های سرمایه‌گذاری ارزی با هدف جذب منابع ارزی خرد در دسترس عموم مردم و هدایت این منابع به سمت تاببمین مالی پروژه‌های مولد اقتصادی ایجاد می‌شوند.

به گفته وی، راه‌اندازی این صندوق‌ها در راستای توسعه ابزارهای مالی ارزی، تعمیق بازارهای مالی و ایجاد بسترهای جدید برای مشارکت مردم در سرمایه‌گذاری‌های ارزی انجام می‌شود.

رئیس‌کل بانک مرکزی همچنین تأکید کرده است که صندوق‌های سرمایه‌گذاری ارزی به ‌صورت هم‌زمان تحت نظارت بانک مرکزی و سازمان بورس و اوراق بهادار فعالیت خواهند کرد؛ موضوعی که از منظر سیاستگذار قرار است به شفافیت، انتظام‌ بخشی و صیانت از حقوق سرمایه‌گذاران کمک کند.

همتی از وجود هشت درخواست برای تاسیس این صندوق‌ها در بانک مرکزی خبر داده و گفته که در حال حاضر دو بانک بزرگ در مراحل نهایی دریافت مجوز قرار دارند و پیش‌بینی می‌شود یکی از آنها پس از تکمیل فرآیندهای قانونی تا پایان شهریورماه فعالیت خود را آغاز کند.

این خبر در حالی اعلام می‌شود که نخستین مجوز تاسیس صندوق سرمایه‌گذاری در دارایی‌های ارزی با درآمد ثابت ارزی پیش از این برای بانک ملت صادر شده بود. این بانک از طریق شرکت تامین سرمایه خود، موافقت اصولی سازمان بورس و مجوز بانک مرکزی را برای راه‌اندازی این صندوق دریافت کرده است.

منابع صندوق کجا می‌روند؟

اما بخش مهم‌تر ماجرا سمت دیگر این صندوق‌هاست؛ یعنی جایی که ارزهای جمع‌آوری‌شده قرار است سرمایه‌گذاری شوند. طبق مقررات، صندوق‌های ارزی می‌توانند در اوراق ارزی و گواهی سپرده مدت‌دار ویژه سرمایه‌گذاری خاص ارزی سرمایه‌گذاری کنند و بخشی از منابع نیز می‌تواند در سپرده‌های ارزی قرار گیرد. همچنین صندوق‌ها می‌توانند در برخی ابزارهای ارزی نقش متعهد پذیره‌نویسی یا متعهد خرید را ایفا کنند.

هدف سیاستگذار از طراحی این سازوکار، صرفاً ایجاد یک محصول جدید برای سرمایه‌گذار نیست. در واقع قرار است ارز موجود در دست مردم و فعالان اقتصادی به منابع تأمین مالی تبدیل شود.

این موضوع  به ‌خصوص برای صنایع صادرات‌محور اهمیت دارد. شرکتی که برای توسعه ظرفیت تولید خود به ارز نیاز دارد، می‌تواند از طریق انتشار اوراق ارزی یا سایر ابزارهای مجاز، منابع لازم را جذب کند و صندوق‌های ارزی نیز یکی از مسیرهای تأمین این منابع باشند.

صندوق ارزی یا صندوق طلا؟
یکی از نخستین پرسش‌ها درباره این ابزار جدید، احتمال رقابت آن با صندوق‌های طلاست؛ به‌ ویژه در شرایطی که صندوق‌های طلا طی سال‌های اخیر به یکی از ابزارهای پرطرفدار سرمایه‌گذاری در ایران تبدیل شده‌اند. اما کارشناسان صراحتا این دو ابزار را قابل مقایسه نمی‌دانند.

این تفکیک از نظر اقتصادی نیز قابل دفاع است. صندوق طلا در نهایت ابزاری برای قرار گرفتن در معرض قیمت طلاست و بازده سرمایه‌گذار می‌تواند از افزایش قیمت طلا و عوامل مؤثر بر آن ناشی شود. در مقابل، صندوق ارزی عمدتاً برای سرمایه‌گذاری بر مبنای ارز و کسب بازده ارزی از دارایی‌های با درآمد ثابت طراحی شده است.

یک تحلیل منتشرشده درباره این ابزار نیز تأکید می‌کند که صندوق‌های ارزی و صندوق‌های طلا لزوماً رقیب مستقیم یکدیگر نیستند؛ چراکه گروهی از سرمایه‌گذاران به دنبال بازده ناشی از رشد قیمت طلا و ارز هستند و گروه دیگری ممکن است سود ارزی با نوسان کمتر را ترجیح دهند.

یک ابهام مهم؛ ارز مردم چگونه وارد صندوق می‌شود؟

اینجا یکی از مهم‌ترین نقاط قوت و در عین حال چالش‌های صندوق ارزی ظاهر می‌شود. سرمایه‌گذاری در این صندوق‌ها با ریال امکان‌پذیر نیست. سرمایه‌گذار باید ارز اسکناس یا حواله ارزی در اختیار داشته باشد. منابع ارزی غیرصادراتی مازاد بر تعهدات ارزی صادراتی و ارزهای دارای منشأ خارجی نیز در چارچوب مقررات می‌توانند وارد این صندوق‌ها شوند؛ اما استفاده از ارز حاصل از صادرات که مشمول تعهد ارزی است، ممنوع است.

در نتیجه، مخاطب اصلی این صندوق‌ها در مرحله نخست کسی است که از قبل ارز در اختیار دارد یا حاضر است برای سرمایه‌گذاری، ارز تهیه کند.

همین مسئله همان نکته‌ای است که همتی نیز به آن اشاره کرده است. وی معتقد است از آنجا که صندوق‌ها صرفاً با ارز کار می‌کنند، افرادی که علاقه‌مند به سرمایه‌گذاری در آنها هستند یا باید از ارز موجود خود استفاده کنند یا اقدام به خرید ارز کنند؛ بنابراین افزایش تقاضا در بازار ارز در نتیجه راه‌اندازی این صندوق‌ها «دور از انتظار نخواهد بود».

این موضوع یکی از مهم‌ترین ملاحظات سیاستگذاری است. اگر بخش قابل توجهی از متقاضیان صندوق‌های ارزی، ارز موجود در دست خود را وارد صندوق کنند، ابزار جدید می‌تواند به جذب منابع ارزی موجود کمک کند. اما اگر سرمایه‌گذاران برای ورود به صندوق، ابتدا اقدام به خرید ارز کنند، ممکن است در کوتاه‌مدت بخشی از تقاضای بازار ارز را افزایش دهد.

بنابراین اثر این صند وق‌ها بر بازار ارز، تا حد زیادی به این بستگی دارد که چه مقدار از منابع صندوق‌ها از ارزهای راکد و موجود تأمین شود و چه میزان از آن از طریق خرید جدید ارز شکل بگیرد.

۳ معیار تعیین‌کننده؛ بازده، ریسک و نقدشوندگی
با وجود تمام مزایای این ابزار، موفقیت صندوق‌های ارزی در نهایت به سه شاخص بستگی دارد: بازده، ریسک و نقدشوندگی. همتی نیز با اشاره به همین منطق تأکید کرده است که سرمایه‌گذار هنگام انتخاب هر ابزار مالی این سه شاخص را در نظر می‌گیرد و صندوق ارزی نیز باید بتواند انتظارات او را در این سه حوزه برآورده کند.

در مورد بازده، سرمایه‌گذار باید ببیند سود ارزی صندوق در مقایسه با گزینه‌های دیگر مانند سپرده ارزی، خرید مستقیم ارز، صندوق طلا یا سایر ابزارهای سرمایه‌گذاری تا چه حد جذاب است.

در حوزه ریسک نیز باید کیفیت دارایی‌های صندوق، اعتبار ناشران اوراق، ضمانت‌ها و عملکرد مدیر صندوق بررسی شود.

اما شاید مهم‌ترین موضوع در شروع فعالیت این صندوق‌ها، نقدشوندگی باشد. سرمایه‌گذاری که ارز خود را وارد صندوق می‌کند باید اطمینان داشته باشد که در زمان نیاز می‌تواند بدون دردسر و با هزینه معقول واحدهای خود را ابطال کرده و ارز خود را دریافت کند.

به همین دلیل، در ساختار برخی صندوق‌های نخستین، بانک به عنوان ضامن نقدشوندگی نیز نقش دارد. در صندوق ارزی بانک ملت، برای نمونه، بانک ملت به عنوان مدیر ثبت، مدیر عملیات ارزی و ضامن نقدشوندگی و شرکت تأمین سرمایه بانک ملت به عنوان مدیر صندوق معرفی شده‌اند.

آیا ارزهای خانگی به تولید می‌رسند؟
یکی از اهداف اصلی سیاستگذار از طراحی این ابزار، فعال کردن منابع ارزی راکد است؛ منابعی که ممکن است در قالب اسکناس در اختیار خانوارها یا فعالان اقتصادی قرار داشته باشند و در حال حاضر نقش مستقیمی در تأمین مالی تولید ندارند. اگر این منابع وارد صندوق شوند، در سطح کلان می‌توانند از یک دارایی غیرفعال به منبع تأمین مالی تبدیل شوند.

این موضوع در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که اقتصاد ایران با محدودیت منابع ارزی و دشواری تأمین مالی پروژه‌های بزرگ مواجه است. صندوق ارزی می‌تواند بخشی از این شکاف را از مسیر بازار سرمایه پر کند؛ البته مشروط به آنکه منابع واقعاً به سمت پروژه‌های مولد و ارزآور هدایت شوند.

همتی نیز درباره همین موضوع محتاطانه سخن گفته و تأکید کرده است که برای قضاوت درباره نقش صندوق‌ها در تأمین مالی صنایع، به‌ویژه صنایع صادرات‌محور، هنوز زود است و باید دید در امیدنامه صندوق‌ها چه سازوکاری پیش‌بینی شده و مدیران چگونه منابع را مدیریت خواهند کرد.

این نکته شاید مهم ‌ترین بخش ماجرا باشد. صرف ایجاد یک صندوق، به معنای تامین مالی موفق تولید نیست؛ کیفیت تخصیص منابع، نرخ بازده پروژه‌ها، ضمانت بازپرداخت و شفافیت عملکرد صندوق تعیین می‌کند که این ابزار در نهایت به یک کانال واقعی تأمین مالی تبدیل می‌شود یا صرفاً به محصولی جدید برای سرمایه‌گذاری ارزی محدود خواهد ماند.