به گزارش دیوان اقتصاد، وثیقه‌گذاری مازاد، یکی از سازوکارهای مهم تقویت اعتبار و مدیریت ریسک در بازارهای مالی است که با اختصاص دارایی یا وثیقه‌ای بیش از مبلغ تعهد، لایه‌ای حفاظتی مضاعف در برابر نکول فراهم می‌کند. شناخت این سازوکار برای فعالان صنعت بیمه، به‌ویژه در ارزیابی ریسک اعتباری ناشران، سرمایه‌گذاری در اوراق با پشتوانه دارایی و تحلیل کفایت تضمین‌ها، اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا می‌تواند بر کیفیت اعتباری ابزارهای مالی، میزان احتمال زیان و سطح اطمینان سرمایه‌گذار اثر مستقیم بگذارد.

نکات کلیدی
· وثیقه‌گذاری مازاد (QC)[1] به معنای تودیع وثیقه‌ای[2] است که ارزش آن از میزان خسارت‌های احتمالی فراتر می‌رود؛ سازوکاری که رتبه اعتباری[3] وام‌گیرندگان را بهبود می‌بخشد.
· این اقدام نوعی راهبرد مدیریت و مهار ریسک است که در صورت ناتوانی وام‌گیرنده در پرداخت بدهی (نکول وام‌های پایه)، حاشیه‌ای امن[4] برای وام‌دهندگان یا سرمایه‌گذاران ایجاد می‌کند.
· فرایندهای «تبدیل دارایی به اوراق بهادار» یا همان «اوراق بهادارسازی»[5] و «تقویت اعتبار»[6] با تکیه بر وثیقه‌گذاری مازاد، امنیت بالاتری برای اوراق با پشتوانه دارایی فراهم می‌سازند.
· بازه متداول برای وثیقه‌گذاری مازاد، ۱۰ تا ۲۰ درصد فراتر از ارزش اصل وام یا اوراق منتشره است.
· با کاهش ریسک از دیدگاه بستانکاران، این روش به وام‌گیرنده امکان می‌دهد به شرایط و تسهیلات بازپرداخت بهتری دست یابد.

وثیقه‌گذاری مازاد چیست؟
وثیقه‌گذاری مازاد (Over-Collateralization یا به اختصار OC) به فرایندی اطلاق می‌شود که طی آن، ارزش دارایی یا وثیقه‌ای که به عنوان پشتوانه یک وام یا تعهد مالی ارائه می‌شود، بیش از ارزش اصل آن بدهی است تا در صورت نکول یا ناتوانی در بازپرداخت، خسارت‌های احتمالی جبران گردد.
این راهکار به‌طور گسترده در اعطای وام‌ها، انتشار اوراق قرضه و ابزارهای مالی گوناگون نظیر «اوراق بهادار با پشتوانه وام رهنی»[7] به کار می‌رود تا ریسک مالی وام‌دهندگان و سرمایه‌گذاران کاهش یابد. این لایه حمایتی افزوده، علاوه بر مهار خسارت‌ها، موجب ارتقای رتبه اعتباری، تقویت اعتماد سرمایه‌گذاران و دستیابی وام‌گیرندگان به شرایط اعتباری مناسب‌تر می‌شود.

وثیقه‌گذاری مازاد چگونه عمل می‌کند؟
فرایند «اوراق بهادارسازی» مجموعه‌ای از دارایی‌ها (مانند وام‌ها) را به ابزارهای سرمایه‌گذاری قابل‌معامله تحت عنوان «اوراق بهادار» تبدیل می‌کند. در این فرایند، بانک‌ها تسهیلات پرداختی خود (از جمله وام‌های مسکن[8]) را به نهادهای مالی می‌فروشند و این نهادها پس از بسته‌بندی و تجمیع آن‌ها، دارایی‌های مذکور را در قالب اوراق تجدیدساختارشده به بازار عرضه می‌کنند.
این ابزارها ماهیتی نقدشونده ندارند، بلکه بدهی‌هایی سودآور به شمار می‌آیند که در اصطلاح مالی، «اوراق بهادار با پشتوانه دارایی» (ABS)[9] نامیده می‌شوند.
نکته کاربردی: تقریباً هر نوع بدهی و تسهیلاتی را می‌توان به اوراق بهادار تبدیل کرد؛ از وام‌های مسکن مسکونی و تجاری گرفته تا تسهیلات دانشجویی، وام خرید خودرو و مطالبات کارت‌های اعتباری.

ارتقای توان اعتباری[10] با وثیقه‌گذاری مازاد
یکی از مراحل بنیادین در فرایند تبدیل دارایی‌ها به اوراق بهادار، تعیین سطح بهینه «تقویت اعتبار» است؛ فرایندی که با کاهش ریسک، پروفایل اعتباری[11] ابزارهای مالی را بهبود می‌بخشد. پروفایل اعتباری قوی‌تر، رتبه اعتباری بالاتری را به ارمغان می‌آورد و فرایند جذب خریدار و بازاریابی برای این دارایی‌ها را تسهیل می‌کند.
سرمایه‌گذاران در اوراق با پشتوانه دارایی همواره با ریسک ناتوانی در بازپرداخت تسهیلات زیربنایی مواجه هستند. تقویت اعتبار، نقش یک ضربه‌گیر مالی را ایفا می‌کند و به این اوراق امکان می‌دهد زیان‌های ناشی از عدم بازپرداخت وام‌ها را جذب و خنثی کنند.
طبق قاعده عمومی حاکم بر بازار، برای دستیابی به رتبه اعتباری مناسب، ارزش وثیقه مازاد معمولاً بین ۱۰ تا ۲۰ درصد تعیین می‌شود.
وثیقه‌گذاری مازاد یکی از تکنیک‌های اصلی تقویت اعتبار به شمار می‌رود. در این رویکرد، ناشر اوراق، وامی را با تکیه بر دارایی‌ها یا وثایقی پشتیبانی می‌کند که ارزش آن‌ها فراتر از مبلغ اسمی وام است. این امر ریسک اعتباری بستانکار را مهار کرده و رتبه اعتباری اختصاص‌یافته به وام را بهبود می‌بخشد[12].

اصول و چارچوب‌های اجرایی وثیقه‌گذاری مازاد
وثیقه‌گذاری مازاد زمانی تحقق می‌یابد که ارزش کل دارایی‌های تجمیع‌شده در سبد پایه، از ارزش اوراق بهادار صادره با پشتوانه دارایی (ABS) بیشتر باشد. بدین ترتیب، حتی اگر بازپرداخت بخشی از اقساط وام‌های زیربنایی با تأخیر مواجه شود یا وام‌گیرندگان توان پرداخت را از دست بدهند، اصل و سود تعهدات اوراق بهادار همچنان از محل دارایی‌های مازاد در سبد، تأمین و پرداخت خواهد شد.
بر پایه یک استاندارد تجربی در بازار، ارزش سبد دارایی‌های پایه معمولاً ۱۰ تا ۲۰ درصد بیشتر از ارزش اوراق منتشره است. برای نمونه، در حالی که ارزش اسمی یک بسته اوراق بهادار با پشتوانه وام رهنی ممکن است ۱۰۰ میلیون دلار باشد، ارزش دفتری و اصل وام‌های رهنی متناظر با آن در سبد پایه تا ۱۲۰ میلیون دلار لحاظ می‌شود[13].

نسبت وثیقه‌گذاری[14] چیست؟
نسبت وثیقه‌گذاری از تقسیم ارزش وثیقه تودیع‌شده بر ارزش اصل وام به دست می‌آید: در تسهیلاتی که وثیقه‌گذاری مازاد دارند، این نسبت بزرگ‌تر از ۱ است. در تسهیلاتی که با کسری وثیقه مواجه هستند، این نسبت کوچک‌تر از ۱ خواهد بود.

وام با کسری وثیقه[15] چیست؟
وام با کسری وثیقه، به تسهیلاتی اطلاق می‌شود که ارزش تضمین‌های ارائه‌شده برای آن، از مبلغ اسمی وام کمتر باشد. گرچه در بسیاری از این موارد وام‌دهنده تقاضای وثیقه می‌کند، اما ناکافی بودن ارزش آن، ریسک اعتباری را افزایش می‌دهد. در چنین شرایطی، چنانچه وام‌گیرنده از ایفای تعهدات خود ناتوان بماند، وام‌دهنده امکان بازیابی و وصول کل مطالبات خود را نخواهد داشت.

ارزش و مزیت وثیقه‌گذاری مازاد
هنگامی‌که وثایق و پشتوانه‌های تودیع‌شده از ارزشِ خودِ وام فراتر می‌روند، ریسک طرف وام‌دهنده عملاً به کمترین حد ممکن می‌رسد. دلیل این امر آن است که در صورت نکول یا عدم بازپرداخت از سوی وام‌گیرنده، نهاد وام‌دهنده می‌تواند از طریق نقد کردن وثایق مازاد، زیان وارده را به آسانی و به طور کامل پوشش دهد.

جمع‌بندی
در وام دارای وثیقه‌گذاری مازاد، ارزش دارایی‌های ارائه‌شده به عنوان تضمین بیش از مبلغ اصل تسهیلات است. هرچند از نگاه وام‌گیرنده ارائه وثیقه کمتر می‌تواند مطلوب‌تر باشد، اما پذیرش وثیقه‌گذاری مازاد اغلب ابزاری ضروری برای دریافت نرخ‌ها و شرایط مالی مطلوب‌تر به شمار می‌آید.
وثیقه‌گذاری مازاد به مثابه راهکاری برای تقویت اعتبار عمل کرده و حاشیه‌ای ایمن در برابر عدم بازپرداخت بدهی‌های زیربنایی ایجاد می‌کند. در عرف معمول بازار، ارزش تضمین‌ها به‌طور میانگین ۱۰ تا ۲۰ درصد فراتر از اصل مبلغ استقراض تعیین می‌شود تا هرگونه خسارت احتمالی را مهار کند.
این سازوکار ریسک وام‌دهنده را به حداقل می‌رساند و به دلیل وجود مازاد دارایی، عملاً آن را خنثی می‌کند. در نهایت، با وجود بار تعهدی سنگین‌تر برای وام‌گیرندگان، وثیقه‌گذاری مازاد به دلیل محافظت جامع در برابر نکول، بستری امن و قابل اتکا برای فعالیت وام‌دهندگان و سرمایه‌گذاران پدید می‌آورد.
 
[1] Over-collateralization
[2] Collateral
[3] Credit rating
[4] Cushion
[5] Securitization
[6] Credit enhancement
[7] Mortgage-backed security
[8] Home mortgage
[9] Asset-backed security
[10] Creditworthiness
[11] Credit profile
[12] Office of the Comptroller of the Currency. "Credit Risk: Risk Management."
[13] Consumer Financial Protection Bureau. "Mortgage-Backed Securities."
[14] Collateralization Ratio
[15] Under-Collateralized Loan